تصویرشناسی فرهنگی - اجتماعی ایرانیان قرن چهارم بر اساس صوره الارض ابن حوقل از منظر ادبیات تطبیقی

«تصویرشناسی» یکی از حوزه های ادبیات تطبیقی است که به شناخت تصویر یک ملت در ادبیات دیگری می پردازد. یکی از منابع مهم تصویرشناسی، سفرنامه ها هستند که تصاویر مختلفی را در خود جای داده اند. یکی از این سفرنامه های مهم در ادبیات عربی صوره الارض ابن حوقل بغدادی است که سرزمین های ایران را در قرن چهارم هجری به تصویر کشیده است. در این پژوهش برآنیم که تصاویر مثبت و منفی را در شاخص فرهنگی و اجتماعی توصیف و ارزیابی کنیم. روش تحقیق بر پایه تحلیل محتوا است. با این توضیح که نخست مفاهیم فرهنگی در صوره الارض توصیف و طبقه بندی شد و سپس بر اساس نشانه­های زبانی و بافتاری متنی سویه مثبت و یا منفی تصاویر تعیین گردید و در پایان با تحلیل آماری فراوانی مقوله­های مختلف فرهنگی و دلایل آن ارزیابی شده است. بر این اساس برخی از نتایج عبارتند از: بیشترین تصاویر مثبت فرهنگی به ترتیب در سرزمین های فارس، ماوراءالنهر، جبال، ارمینیه و آذربایجان و اران، کرمان و سیستان، دیلم و طبرستان، خراسان، خوزستان، مشاهده می شود. نسبت تصاویر مثبت ۹۰ درصد و تصاویر منفی ۱۰ درصد است که نشانگر نگرش کاملا مثبت ابن حوقل به فرهنگ و جامعه ایران قرن چهارم است. دلایل این نگرش مثبت به شباهت­های فرهنگ و جامعه ایرانیان با جامعه مطلوب ابن حوقل و نیز نگاه مقایسه­ای ابن حوقل میان ایرانیان و اقوام دیگر بازمی­گردد. بخشی دیگر از تصاویر مثبت نیز مربوط به تصاویر کلیشه­ای است که او از آثار پیش از خود نقل کرده است. شاخص­ترین تصاویر فرهنگی – اجتماعی نیز عبارتند از: ویژگی­های قومی، خصوصیات اخلاقی، اوضاع اجتماعی، آیین ها، باورها، زبان، پوشش و شخصیت های فرهنگی.

کلیدواژه ها:

تصویرشناسی ، عناصر فرهنگی ، ایران قرن چهارم ، صوره الارض ، ابن حوقل