نقد تاریخی- اجتماعی رمان «ام سعد» اثر غسان کنفانی بر پایه نظریه کلود دوشه

در نقد اجتماعی آثار روایی، متن ادبی به مثابه میدانی برای بازنمایی و بازتولید روابط قدرت، ساخت های طبقاتی، ایدئولوژی ها و کنش های جمعی شناخته می شود. در این راستا نظریه کلود دوشه با تمرکز بر ساختار متن، پویایی های اجتماعی را از دل روایت استخراج کرده و رفتارها و الگوهای جامعه شناختی را در بطن اثر ادبی بازمی نماید. غسان کنفانی، به مثابه نویسنده ای متعهد، در رمان «ام سعد»(۱۹۶۹) با اتکا به تجربه زیسته اشغال و تبعید ونگاهی ایدئولوژیک، چهره ای نمادین از مادر فلسطینی می آفریند که رنج، پایداری و آگاهی سیاسی او در بستر تنگناهای اردوگاهی تکوین می یابد. این رمان با به کارگیری روایتی چندصدایی و ساختاری چندلایه، پیوندی دیالکتیکی بین فرم ادبی و شرایط اجتماعی- سیاسی برقرار ساخته و رشد شخصیت ها و پیش برد پیرنگ، هم گام با فرآیند آگاهی یابی تدریجی جامعه روایت می شود. کنفانی به واسطه این تعامل دوسویه متن وجامعه، بازنمایی واقع گرایانه وانتقادی از مقاومت فلسطینیان ارائه داده و ادبیات را به ابزاری برای افشای ستم ساختاری و تثبیت هویت جمعی در شرایط اشغال بدل می سازد. پژوهش حاضر با روش کیفی توصیفی-تحلیلی و بر اساس نظریه کلود دوشه (سه مولفه جامعه متن، جامعه مرجع و سوسیوگرام) انجام شده است. داده های کتابخانه ای، تمام رمان «ام سعد» را از طریق مطالعه نظام مند استخراج و با سه شاخصه نظریه دوشه تحلیل شده اند. نتایج حاکی بر آن است که جامعه مرجع (اشغال، آوارگی و سرکوب در فلسطین) در جامعه متن سازمان یافته بر محور مقاومت از طریق مادرانگی، فداکاری، رنج و امید بازنمایی ایدئولوژیک یافته و سوسیوگرام این پیوند متضاد را عینیت می بخشد. بنابراین مقاومت در رمان «ام سعد» ساختاری اجتماعی‑فرهنگی و تاریخی است، نه کنشی فردی یا احساسی.

کلیدواژه ها:

نقد تاریخی ، اجتماعی ، گفتمان مقاومت ، کلود دوشه ، «غسان کنفانی» ، «ام سعد»