فروپاشی نهادهای مشروطه و زمینه های شکل گیری اقتدار سلطانی در دوره پهلوی اول

پژوهش حاضر با هدف تحلیل جامعه شناختی تاریخی فروپاشی نهادهای مشروطه و تبیین زمینه های شکل گیری اقتدار سلطانی در دوره پهلوی اول انجام شده است. انقلاب مشروطه نخستین تلاش نظام مند برای گذار از سلطنت مطلقه به دولت قانونی در ایران بود و با ایجاد مجلس، قانون اساسی و نهادهای نمایندگی، زمینه نهادسازی سیاسی مدرن را فراهم ساخت. با وجود این، نهادهای مشروطه در بستری شکل گرفتند که فاقد زیرساخت های نهادی، اجتماعی و اقتصادی لازم برای تثبیت حکومت قانون بود. ضعف دولت مرکزی، بی ثباتی سیاسی، فقدان احزاب سازمان یافته، بحران امنیتی و مداخلات خارجی موجب شد نهادهای قانونی از کارآمدی و مشروعیت عملی برخوردار نشوند. در چنین شرایطی، شکاف میان آرمان های مشروطه و واقعیت های حکمرانی گسترش یافت و به تدریج گفتمان نظم و دولت مقتدر جایگزین آرمان آزادی سیاسی گردید. قدرت گیری رضاشاه در این بستر تاریخی قابل فهم است؛ جایی که بازسازی اقتدار دولت، تمرکز بوروکراسی، ایجاد ارتش ملی و پروژه نوسازی از بالا توانست ثبات سیاسی و امنیت اجتماعی ایجاد کند. با این حال، فرآیند دولت سازی جدید به جای تقویت نهادهای مستقل سیاسی، به شخصی شدن قدرت انجامید و ساختاری شکل گرفت که ویژگی های نظام سلطانی را بازتولید می کرد. یافته های پژوهش نشان می دهد اقتدار سلطانی پهلوی اول نه صرفا نتیجه اراده فردی رضاشاه، بلکه پیامد فرسایش تدریجی نهادهای مشروطه و شکست نهادینه شدن سیاسی در دوره گذار به مدرنیته بود. این مطالعه نشان می دهد که مدرنیزاسیون دولتی در غیاب نهادهای مشارکتی پایدار می تواند به تمرکز اقتدار و تداوم الگوی حکومت شخصی در قالبی مدرن منجر شود.پژوهش حاضر با هدف تحلیل جامعه شناختی تاریخی فروپاشی نهادهای مشروطه و تبیین زمینه های شکل گیری اقتدار سلطانی در دوره پهلوی اول انجام شده است. انقلاب مشروطه نخستین تلاش نظام مند برای گذار از سلطنت مطلقه به دولت قانونی در ایران بود و با ایجاد مجلس، قانون اساسی و نهادهای نمایندگی، زمینه نهادسازی سیاسی مدرن را فراهم ساخت. با وجود این، نهادهای مشروطه در بستری شکل گرفتند که فاقد زیرساخت های نهادی، اجتماعی و اقتصادی لازم برای تثبیت حکومت قانون بود. ضعف دولت مرکزی، بی ثباتی سیاسی، فقدان احزاب سازمان یافته، بحران امنیتی و مداخلات خارجی موجب شد نهادهای قانونی از کارآمدی و مشروعیت عملی برخوردار نشوند. در چنین شرایطی، شکاف میان آرمان های مشروطه و واقعیت های حکمرانی گسترش یافت و به تدریج گفتمان نظم و دولت مقتدر جایگزین آرمان آزادی سیاسی گردید. قدرت گیری رضاشاه در این بستر تاریخی قابل فهم است؛ جایی که بازسازی اقتدار دولت، تمرکز بوروکراسی، ایجاد ارتش ملی و پروژه نوسازی از بالا توانست ثبات سیاسی و امنیت اجتماعی ایجاد کند. با این حال، فرآیند دولت سازی جدید به جای تقویت نهادهای مستقل سیاسی، به شخصی شدن قدرت انجامید و ساختاری شکل گرفت که ویژگی های نظام سلطانی را بازتولید می کرد. یافته های پژوهش نشان می دهد اقتدار سلطانی پهلوی اول نه صرفا نتیجه اراده فردی رضاشاه، بلکه پیامد فرسایش تدریجی نهادهای مشروطه و شکست نهادینه شدن سیاسی در دوره گذار به مدرنیته بود. این مطالعه نشان می دهد که مدرنیزاسیون دولتی در غیاب نهادهای مشارکتی پایدار می تواند به تمرکز اقتدار و تداوم الگوی حکومت شخصی در قالبی مدرن منجر شود.

کلیدواژه ها:

تجدد سازمان گرا ، نظام های سلطانی ، رضاشاه ، نهادهای مشروطه ، نوسازی دولتی ، اقتدارگرایی