از واژه تا بنا: استعاره های فرهنگی «خانه» در زبان ترکی گویش تبریز و تجلی آن در معماری خانه های سنتی دوره قاجار تبریز

این پژوهش با هدف تبیین پیوند میان میراث ناملموس (زبان) و ملموس (معماری)، به تحلیل میان رشته ای مفهوم «خانه» در بستر فرهنگی تبریز می پردازد. پرسش تحقیق این است که گویشوران زبان ترکی در تبریز مفهوم «خانه» را چگونه در ساحت زبانی و کالبدی معماری سنتی خود تجسم بخشیده اند. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و راهبرد نمونه موردی بر روی چهار خانه منتخب دوره قاجار تبریز انجام شده است. روش شناسی مبتنی بر یک فرآیند تحلیلی سه مرحله ای و تلفیقی است. ابتدا با اتکا بر مبانی زبان شناسی فرهنگی، استعاره های مفهومی مرتبط با «خانه» از گویش ترکی تبریز استخراج و سپس کالبد خانه ها با تلفیق روش های تفسیری-تاریخی و کالبدی-هندسی تحلیل شد. در گام نهایی یافته های زبان شناختی بر الگوهای معماری شناسایی شده نگاشت گردید تا پیوند میان ساختار فرهنگی-زبانی و ساختار معماری تبیین شود. یافته ها نشان می دهد که استعاره های فرهنگی، درک فرهنگی از خانه را شکل داده و مستقیما بر کالبد آن تاثیرگذاشته اند. استعاره های «خانه به مثابه زن» در درونگرایی و غنای تزئینات اندرونی؛ «خانه به مثابه اجاق» در مرکزیت فضایی و اجتماعی طنبی؛ «خانه به مثابه آشیانه» در درون گرایی، تنوع فضایی و تقویت حریم داخلی؛ «خانه به مثابه درون و بیرون یکپارچه» در یکپارچگی توده و فضا و استعاره های «ساختن به مثابه نظم و ترتیب دادن، دوختن، ساماندهی، کندن و حیات بخشیدن» در سلسله مراتب، انسجام و ساماندهی فضایی، خلق حیات و استفاده از فضاهای زیرزمینی بنا تجلی یافته اند. تحقیق ضمن روشن کردن رابطه دوسویه زبان و معماری، یک چارچوب تحلیلی در معماری از طریق زبان شناسی فرهنگی ارائه می دهد که می تواند در طراحی های هویت محور به کار گرفته شود.

کلیدواژه ها:

مفهوم سازی فرهنگی ، فضا ، زبان شناسی فرهنگی ، معماری سنتی تبریز ، استعاره فرهنگی