تبیین سویه های معماری در تحقق عدالت فضایی در شهر اسلامی با تاکید بر حقوق شهری و امنیت اجتماعی

در سال های اخیر و هم زمان با تشدید نابرابری های فضایی در شهرهای معاصر، مفهوم عدالت فضایی به یکی از رویکردهای بنیادین در مطالعات شهری تبدیل شده است. در چارچوب نظری شهر اسلامی، عدالت فضایی مفهومی چندبعدی است که ارتباطی تنگاتنگ با حقوق شهری و امنیت اجتماعی دارد و در ساختار کالبدی و سازمان فضایی شهر متجلی می شود. با این حال، بسیاری از شهرهای معاصر در جوامع اسلامی با چالش هایی همچون نابرابری در دسترسی به خدمات شهری، گسست فضایی و کاهش احساس امنیت مواجه اند. پژوهش حاضر با هدف تبیین سویه های معماری در تحقق عدالت فضایی در شهر اسلامی و تحلیل سازوکارهای کالبدی- فضایی موثر بر حقوق شهری و امنیت اجتماعی انجام شده است. پژوهش از نظر هدف، بنیادی-کاربردی و از نظر ماهیت، کیفی است و با رویکرد تفسیری–تحلیلی مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی با تاکید بر استخراج چارچوب مفهومی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که تحقق عدالت فضایی در شهر اسلامی بر سه سازوکار اصلی استوار است: سازمان فضایی و الگوی دسترسی که نقش تعیین کننده ای در کاهش یا تشدید نابرابری های فضایی دارد؛ توزیع عادلانه خدمات و منابع شهری. کیفیت فضاهای شهری که شامل مولفه هایی نظیر ایمنی، خوانایی، نورپردازی و قابلیت استفاده عمومی بوده و تجربه زیسته عدالت را شکل می دهد. همچنین حقوق شهری شامل دسترسی برابر، مشارکت اجتماعی و کرامت انسانی که به عنوان بستر تحقق عدالت فضایی عمل می کند. نتایج پژوهش نشان می دهد که عدالت فضایی، حقوق شهری و امنیت اجتماعی در قالب یک نظام مفهومی درهم تنیده عمل می کنند. در این میان، معماری به عنوان ابزار واسط و راهبردی، از طریق سازمان دهی فضایی، ارتقای کیفیت محیط شهری و تقویت تعاملات اجتماعی، نقش اساسی در تحقق هم زمان این سه مولفه در شهر اسلامی ایفا می کند و می تواند به عنوان اصول راهنما موردتوجه معماران و شهرسازان در تحقق شهر اسلامی قرار بگیرد.

کلیدواژه ها:

عدالت فضایی ، حقوق شهری ، امنیت اجتماعی ، شهر اسلامی ، معماری