«خاطره مکان» در فیلم های فلسطینی سینمای ایران، در چارچوب آراء پیv نورا مطالعه موردی ۵ فیلم سینمای ایران با موضوع فلسطین

سینمای ایران در مقاطع مختلف تاریخی، مسئله فلسطین را دست‎مایه خلق آثاری قرار داده که بازتاب‎دهنده دغدغه‎های سیاسی، تاریخی و انسانی هستند. درون‎مایه این فیلم‎ها اغلب تلفیقی از مضامین مقاومت، رنج، تبعید و پایداری است. بااین‎حال، آنچه در رویکرد بسیاری از این آثار برجسته می‎نماید، پرداختن به ابعاد هویتی، حافظه و خاطره جمعی فلسطینیان است. پژوهش حاضر با اتکا به نظریه «مکان‎های حافظه» پیر نورا که در پاسخ به گسست‎های ناشی از مدرنیته و زوال «محیط‎های حافظه» سنتی شکل گرفته است به تحلیل چگونگی بازنمایی حافظه جمعی در پنج فیلم ایرانی با موضوع فلسطین می‎پردازد. بر اساس نظریه نورا، در شرایطی که حافظه زیسته به‎طور طبیعی تداوم نمی‎یابد، جامعه برای مقابله با فراموشی و حفظ هویت خود، به ساخت فضاها و نمادهایی روی می‎آورد که کارکرد تثبیت، انتقال و مقاومت حافظه را بر عهده دارند. این مطالعه با بهره‎گیری از مفاهیم نوین و تکمیلی مانند «تماس حافظه»، «گره حافظه» و «کرئول‎سازی حافظه»، نشان می‎دهد که سینمای ایران چگونه از طریق بازآفرینی مکان‎های حافظه در فضاهای شهری نظیر بازسازی خانه‎های ویران‎شده، محله‎های قدیمی و مکان‎های نمادین استفاده از اشیاء خاطره‎انگیز مانند کلید خانه، عکس‎های خانوادگی، یادداشت‎ها و اسناد شخصی و همچنین تاکید بر عناصر هویتی، شامل پوشش سنتی و موسیقی بومی و نمایش فضاهای آیینی و جمعی، نظیر مراسم سوگواری، جشن‎ها و گردهمایی‎ها، به بازسازی روایت‎های جمعی می‎پردازد. این پژوهش با اتخاذ رویکردی کیفی و از رهگذر به‎کارگیری تحلیل مضمون، تحلیل بصری و ارزیابی طراحی صحنه در پنج فیلم منتخب صورت گرفته است. یافته‎ها نشان می‎دهند در چهار فیلم بازمانده، شکارچی شنبه، آتش پنهان و بیگانگان، ترکیب بازنمایی فضاهای بازسازی‎شده، اشیای خاطره‎محور و مناسک جمعی، به شکل‎گیری تماس‎های حافظه می‎انجامد؛ تماس‎هایی که در آنها حافظه تبعید و اشغال فلسطینی با حافظه‎ها و روایت‎های دیگر رنج و مقاومت از جمله حافظه یهودیان و مسیحیان تبعیدی یا مهاجر در هم تنیده می‎شود و شکل‎های هیبرید و کرئول‎گونه حافظه را پدید می‎آورد. در مقابل، سرب با برجسته‎کردن حذف نشانه‎ها، تخریب شواهد و تعلیق روایی، نه به تثبیت مکان‎های حافظه، بلکه به نمایش منطق محو و فرسایش حافظه می‎پردازد و بدین‎ترتیب، به عنوان استثنایی ساختاری، بی‎مکانی و تعلیق حافظه را برجسته می‎کند. بر این اساس، مقاله استدلال می‎کند که فیلم‎های ایرانی با موضوع فلسطین صرفا بازنمای رنج و مقاومت نیستند، بلکه از رهگذر فرایندهای تماس و کرئول‎سازی حافظه، میدان‎هایی میان‎فرهنگی ایجاد می‎کنند که در آنها روایت‎های اشغال، تبعید و تبعیض با کدهای روایی و بصری سینمای ایران مفصل‎بندی شده و صورت‎بندی‎های تازه‎ای از همبستگی و هویت یادمانی شکل می‎گیرد؛ صورت‎بندی‎هایی که هم امکان قابل‎دیدن‎شدن حافظه فلسطین را فراهم می‎کنند و هم، به‎ویژه در آثاری چون سرب و شکارچی شنبه، محدودیت‎ها و تنش‎های این پروژه حافظه‎سازی را آشکار می‎سازند.بر اساس نظریه نورا، در شرایطی که حافظه زیسته به طور طبیعی تداوم نمی یابد، جامعه برای مقابله با فراموشی و حفظ هویت خود، به ساخت فضاها و نمادهایی روی می آورد که کارکرد تثبیت، انتقال و مقاومت حافظه را بر عهده دارند. این مطالعه با بهره گیری از مفاهیم نوین و تکمیلی مانند «تماس حافظه»، «گره حافظه» و «کرئول سازی حافظه»، نشان می دهد که سینمای ایران چگونه از طریق بازآفرینی مکان های حافظه در فضاهای شهری - نظیر بازسازی خانه های ویران شده، محله های قدیمی و مکان های نمادین - استفاده از اشیاء خاطره انگیز مانند کلید خانه، عکس های خانوادگی، یادداشت ها و اسناد شخصی و همچنین تاکید بر عناصر هویتی، شامل پوشش سنتی، لهجه، غذاهای محلی و موسیقی بومی و نمایش فضاهای آیینی و جمعی، نظیر مراسم سوگواری، جشن ها و گردهمایی ها، به بازسازی روایت های جمعی می پردازد.نتایج این تحلیل حاکی از آن است که این عناصر در کنار یکدیگر، سازوکار نمادین مقاومت در برابر فراموشی و تحریف حافظه را تشکیل می دهند. مکان های حافظه در این فیلم ها تنها صحنه ای برای مرور گذشته نیستند، بلکه بستری پویا و فعال برای احضار خاطره، بازتعریف هویت و تقویت گفتمان مقاومت را فراهم می سازند. این آثار با روایت پذیر کردن مبارزه علیه محو و انکار، حافظه را به مثابه عرصه ای برای پایداری نمادین به تصویر می کشند.در نهایت، سینمای ایران با تبدیل «مکان های حافظه» به کانون بازنمایی یک تجربه فلسطینی ناب، نه تنها به بازتولید روایت تاریخی می پردازد، بلکه در تقویت حس تداوم و همبستگی در برابر روایت های مسلط و تحریف شده نیز به ایفای نقش ایفا می پردازد. این فیلم ها از طریق بازنمایی حافظه جمعی، سازوکار مقاومت در برابر فراموشی و سلطه، حافظه های تحریف شده را روایت پذیر ساخته و بدین ترتیب، به حفظ هویت فلسطینی و انتقال آن به نسل های آینده یاری می رسانند.

کلیدواژه ها:

سینمای فلسطین ، پیر نورا ، خاطره مکان ، گره‎ های حافظه ، کرئول‎سازی حافظه