ساحت های خیالی، نمادین و واقعی در بازنمایی سلطه: خوانش لاکانی از فیلم سینمایی «پیرپسر»

پژوهش حاضر به تحلیل بازنمایی سلطه و نسبت روشنفکر با ساختارهای قدرت در فیلم پیرپسر، ساخته اکتای براهانی، می‎پردازد. مسئله اصلی پژوهش، تبیین سازوکارهایی است که فیلم از خلال آنها ناکامی سوژه روشنفکر، استمرار مناسبات پدرسالارانه و بازتولید نظم پاتریمونیال را در بستر روابط خانوادگی، طبقاتی و اجتماعی بازنمایی می‎کند. اهمیت این موضوع ازآن‎روست که فیلم پیرپسر صرفا روایتی خانوادگی یا روان‎شناختی نیست، بلکه ساختاری نمادین از سلطه را به نمایش می‎گذارد که در آن میل، قانون، خشونت و وابستگی مادی درهم تنیده می‎شوند. هدف پژوهش، تحلیل لایه‎های روانی و گفتمانی فیلم و نشان دادن نسبت میان سه ساحت خیالی، نمادین و واقعی در شکل‎گیری و تداوم قدرت است. پرسش اصلی این است که فیلم‎ساز چگونه از طریق این سه ساحت، شکست کنش روشنفکرانه، اقتدار پدرسالارانه و منطق بازتولید سلطه را صورت‎بندی می‎کند؟ چارچوب نظری پژوهش بر مفاهیم ژاک لاکان۱، ازجمله «دیگری بزرگ»، «نام پدر»، «میل»، «فقدان» و «ژوئیسانس» استوار است و برای گسترش ظرفیت تحلیلی، با مفهوم پاتریمونیالیسم۲ ماکس وبر۳ و خشونت نمادین پیر بوردیو۴ پیوند داده می‎شود. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل گفتمانی تفسیری است؛ بدین معنا که فیلم همچون متنی چندلایه خوانده می‎شود که مناسبات سلطه را نه‎فقط در سطح روایت، بلکه در سطح تصویر، شخصیت‎پردازی، روابط خانوادگی و منطق میل بازنمایی می‎کند. در این خوانش، فیلم نه‎تنها به مثابه یک روایت خانوادگی، بلکه به عنوان متنی فرهنگی بررسی می‎شود که در آن نشانه‎ها و جزئیات بصری نیز سازوکار سلطه را آشکار می‎کنند. یافته‎ها نشان می‎دهد در ساحت خیالی، سوژه روشنفکر گرفتار تصویر ایدئال از خویشتن و رقابت‎های نارسیستی است و توان کنش انتقادی او به سطح تعارض‎های فردی تقلیل می‎یابد. در ساحت نمادین، قانون و هنجارها نه به مثابه سازوکار عدالت، بلکه به عنوان ابزار تثبیت اقتدار پدرسالارانه و امتیازهای طبقاتی عمل می‎کنند. در ساحت واقعی، با بروز خشونت، فروپاشی روایت و آشکار شدن شکاف‎های نظم مسلط، امر سرکوب‎شده بازمی‎گردد، اما این بازگشت الزاما به رهایی منتهی نمی‎شود. نتیجه پژوهش نشان می‎دهد مسئله اصلی در فیلم، فقدان آگاهی نیست، بلکه انسداد ساختاری امکان کنش رهایی‎بخش است. پیرپسر نشان می‎دهد روشنفکر، هنگامی که در شبکه وابستگی‎های نمادین، اقتصادی و عاطفی گرفتار می‎شود، به‎جای گسست از نظم سلطه، ناخواسته در بازتولید آن مشارکت می‎کند.

کلیدواژه ها:

پاتریمونیالیزم ، روان‎کاوی لاکان ، پیرپسر ، پدرسالاری ، جامعه ، روشنفکر