تحلیل کلان ویژگی های ادبی و نمایشی در تعزیه امام رضا(ع) سروده رجایی زفره ای (براساس نسخه شماره ۱۱۰۰۲ دانشگاه تهران)

تعزیه یکی از زیرگونه‎های اصلی ادبیات شیعی است که به دلیل اهمیتش در ادبیات نمایشی، میان توده ایرانیان به‎ویژه از پایان عصر صفویه مقبولیت داشته است. این اهمیت و جایگاه اجتماعی سبب شده است که به‎ویژه از دوران قاجار، بسیاری از سخنوران و شاعران مرتبط با توده مردم، متون متعددی را با موضوع شهادت اهل‎بیت و زندگانی ایشان(ع) در قالب نمایش منظوم بیافرینند و بسیاری از این آثار، در قالب نسخ خطی ثبت شده و کمتر به آنان در سیر هنر نمایشی توجه شده است. از سویی دیگر، دست‎نوشته‎های موجود از تعزیه‎ها و به‎موازات آن پژوهش‎های حوزه تعزیه‎شناسی، عموما پیرامون مصیبت کربلاست و کمتر به دیگر موضوعات نظیر مصائب دیگر امامان(ع) و شخصیت‎های تاریخی و ملی پرداخته شده است. محمدعلی رجایی‎زفره‎ای (۱۲۸۱ق-۱۳۶۱ق) از شاعران دینی و تعزیه‎سرایان شاخص پایان دوران قاجار و پهلوی اول است که آثاری متعدد در حوزه تعزیه سروده و با وجود جایگاه ادبی‎اش در هنر تعزیه‎نگاری آثار او کمتر معرفی و تحلیل شده است. بر این اساس، در پژوهش حاضر با مبنا قراردادن یکی از تعزیه‎های کمتر شناخته شده او در سوگ امام رضا(ع) بر اساس نسخه شماره ۱۱۰۰۲ دانشگاه تهران، سعی شده است، حلقه‎هایی مفقود از تحقیقات تاریخ تعزیه در حد واسط دوران حیات او کشف شود و در خلال آن، برخی ویژگی‎های کلان ادبی و نمایشی این گونه تاثیرگذار ادبی بر اساس الگوی صادق همایونی و با تحلیل اثر زفره‎ای در جایگاه نمونه‎ای تمام‎عیار از تعزیه‎های ادبی پایان دوران قاجار، معرفی شود. برای نیل به این مقصود، پس از بررسی‎هایی کلی درباره تعزیه، متن تعزیه رجایی زفره‎ای، به صورتی مفصل در دو دایره خصایل ادبی و عناصر نمایشی تعزیه واکاوی شده است. مهم‎ترین نتایجی که از این جستار به دست آمده به اختصار چنین است: از حیث ادبی، اعم از سطوح واژگانی و دانش‎های شعری، این اثر را می‎توان نسبت به دیگر تعزیه‎های امام رضا(ع) اثری پخته‎تر، شاعرانه‎تر و منسجم‎تر در نظر گرفت، اگرچه نسبت به آثار تراز اول ادبیات فارسی این اثر، جایگاهی متوسط دارد. از نظر نمایشی باید گفت که برخی مولفه‎های نمایشی تعزیه نظیر گفت‎وگوهای عزادارانه و اختصاص بخش عمده تک‎گویی‎ها به موافق‎خوانان به‎خوبی در این اثر رعایت شده است. در کل، این تعزیه از منظر تاریخ ادبیات شیعی و همچنین سنت‎ ادبیات نمایشی ایرانی، اثری مهم و موثر است.

کلیدواژه ها:

ادبیات آیینی ، امام رضا(ع) ، تعزیه ، رجایی‎زفره‎ای ، نمایش