مطالعه سبک شناسانه معماری مساجد دوره قاجار با تاکید بر تزئینات به عنوان بازتابی از هنر و قدرت

معماری مساجد دوره قاجار یکی از مهم ترین عرصه های تداوم سنت های معماری ایرانی اسلامی و در عین حال بستری برای ظهور نوآوری های هنری، فرهنگی و اجتماعی این دوره به شمار می آید. در این میان، تزئینات معماری فراتر از کارکرد زیبایی شناختی، به ابزاری برای بازنمایی هویت، مشروعیت و قدرت تبدیل شده اند. با وجود پژوهش های متعدد درباره معماری و تزئینات قاجاری، بررسی هم زمان نقش تزئینات به عنوان بازتابی از هنر و قدرت در چارچوبی سبک شناسانه کمتر مورد توجه قرار گرفته است. ازاین رو، هدف پژوهش حاضر مطالعه سبک شناسانه معماری مساجد دوره قاجار با تاکید بر تزئینات به عنوان بازتابی از هنر و قدرت است. این پژوهش با رویکردی کیفی و به روش توصیفی تحلیلی انجام شده است. داده ها از طریق مطالعات کتابخانه ای، بررسی اسناد تاریخی و تحلیل سه نمونه شاخص شامل مسجد آقابزرگ کاشان، مسجد نصیرالملک شیراز و مسجد سپهسالار تهران گردآوری شد. این نمونه ها به دلیل تفاوت در موقعیت جغرافیایی، نوع سفارش دهنده و تنوع ویژگی های تزئینی انتخاب شدند. چارچوب تحلیل پژوهش بر سه محور سبک شناسی معماری، نشانه شناسی تزئینات و بررسی نقش سفارش دهندگان در شکل گیری مضامین هنری و قدرت استوار است. یافته های پژوهش نشان داد که اگرچه ساختارهای اصلی معماری مساجد قاجاری همچون صحن، ایوان، شبستان و گنبدخانه تداوم سنت های معماری ایرانی را حفظ کرده اند، اما در حوزه تزئینات شاهد نوآوری های چشمگیری در کاشی کاری، گچ بری، کتیبه نگاری و شیشه های رنگی هستیم. نتایج همچنین نشان داد که تزئینات معماری در این بناها فراتر از کارکرد زیبایی شناختی عمل کرده و به ابزاری برای بازنمایی مشروعیت مذهبی، هویت اجتماعی و اقتدار سیاسی تبدیل شده اند؛ به گونه ای که در مسجد آقابزرگ بیانگر مشروعیت مذهبی و علمی، در مسجد نصیرالملک نماد تمایز اجتماعی و هویت خانوادگی و در مسجد سپهسالار ابزاری برای نمایش اقتدار و مشروعیت سیاسی دولت بوده اند. در نتیجه، تزئینات مساجد دوره قاجار را می توان هم زمان بازتابی از خلاقیت هنری و ابزاری نمادین برای بازنمایی قدرت و جایگاه اجتماعی دانست.

کلیدواژه ها:

معماری قاجار ، معماری مسجد ، تزئینات معماری ، سبک شناسی ، هنر و قدرت