بازخوانی کالبدی معنایی میدان نقش جهان اصفهان بر مبنای نظریه (ساختار زنده) کریستوفر الکساندر با تاکید بر کلیت یکپارچه در معماری صفوی

میدان نقش جهان اصفهان یکی از برجسته ترین نمونه های معماری و شهرسازی عصر صفوی است. این میدان واجد کیفیتی فراتر از یک فضای شهری صرف بوده که در انسجام فضایی، تداوم حیات اجتماعی، پیوند عملکردی عناصر و وحدت کالبدی معنایی تجلی یافته است. پژوهش حاضر با بهره گیری از نظریه «ساختار زنده» و مفهوم «کلیت یکپارچه» کریستوفر الکساندر، به بازخوانی سازمان فضایی میدان نقش جهان می پردازد. هدف اصلی پژوهش، تبیین چگونگی تحقق خصلت های پانزده گانه الکساندر در ساختار کالبدی میدان و بررسی نسبت میان جهان بینی عصر صفوی و کیفیت فضایی این مجموعه تاریخی است. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، با رویکرد آمیخته اکتشافی متوالی انجام شده است. در بخش کیفی، داده ها از طریق تحلیل محتوای هدایت شده اسناد، منابع تاریخی و مطالعات معماری بر اساس چارچوب نظری استخراج و کدگذاری شد و سپس شاخص های حاصل در قالب پرسشنامه تدوین گردید. در بخش کمی، پرسشنامه توسط خبرگان حوزه معماری و شهرسازی تکمیل و داده ها با استفاده از آمار توصیفی، آزمون تی تک نمونه ای و ضریب همبستگی پیرسون تحلیل شدند. یافته ها نشان داد که تمامی مولفه های چارچوب نظری مذکور در میدان نقش جهان دارای میانگینی بالاتر از مقدار متوسط نظری هستند و آزمون تی نیز معناداری حضور تمامی خصلت ها را تایید کرد. در میان مولفه ها، «مراکز نیرومند»، «فضای مثبت» و «درجات مقیاس» بیشترین میانگین و بالاترین همبستگی را با ارزش های محیطی میدان به خود اختصاص دادند که بیانگر نقش تعیین کننده سازمان فضایی، سلسله مراتب کالبدی و انسجام ساختاری در شکل گیری کیفیت محیطی میدان است. نتایج پژوهش نشان می دهد که ماندگاری و سرزندگی میدان نقش جهان صرفا حاصل ارزش های تاریخی یا زیبایی شناختی نیست، بلکه ریشه در وجود ساختاری زنده و منسجم دارد.

کلیدواژه ها:

میدان نقش جهان ، ساختار زنده ، کریستوفر الکساندر ، حیات در معماری