رویکرد تناسب نهادی به آموزه قیمت عادلانه: امکان و امتناع قواعد تنظیمی قیمت گذاری و ساختار تاسیسی بازار در سنت مسیحی و اسلامی

مقاله حاضر با رویکردی نظری-نهادی به بررسی امکان و امتناع صورت بندی آموزه «قیمت عادلانه» در سنت های مسیحی و اسلامی می پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که چرا مفهوم قیمت عادلانه در سنت مسیحی به مسئله ای قابل صورت بندی نظری بدل می شود، اما در سنت اسلامی چنین جایگاهی نمی یابد. فرضیه مقاله آن است که این تفاوت پیامد تفاوت بنیادین در نسبت عقل و وحی و در جایگاه قواعد تاسیسی و تنظیمی است. مقاله نشان می دهد که در سنت تومیستی، تفکیک معرفتی و نهادی میان ساحت طبیعی و ساحت وحیانی، امکان تمایز میان قواعد تاسیسی بازار و قواعد تنظیمی را فراهم می کند؛ تمایزی که در بستر فلسفه ارسطویی، حقوق رومی و الهیات مسیحی، به صورت یک تناسب نهادی ذاتا ناپایدار تثبیت شده و زمینه ظهور آموزه هایی چون قیمت عادلانه را فراهم آورده است. در مقابل، در سنت اسلامی، وحدت طولی عقل و وحی و نقش تاسیسی شریعت موجب می شود که عدالت اقتصادی از آغاز درون معماری نهادی بازار معنا یابد، نه به عنوان قیدی تنظیمی بر آن. ازاین رو، قیمت در این سنت کمتر به صورت مسئله ای مستقل و نظری صورت بندی می شود و بیشتر در قالب فقه معاملات، حکمت عملی و نهادهایی مانند حسبه سامان می یابد. نتیجه پژوهش آن است که آموزه قیمت عادلانه تومیستی بازتاب یک امکان تمدنی خاص است که بر تفکیک معرفتی و نهادی ساحت ها استوار است؛ امکانی که در سنت اسلامی، به دلیل ساختار متفاوت نسبت عقل، وحی و شریعت، به صورت مشابه قابل تحقق نیست. مقاله با تحلیل آموزه قیمت عادلانه نتیجه می گیرد که آموزه های مختلف علم اقتصاد از حیث منطق درونی و پیش فرض های نهادی، محصول یک امکان تمدنی خاص است و نمی توان آن را صرفا از طریق افزودن قیود فقهی یا اخلاقی «اسلامی» کرد. ازاین رو، افق پژوهش در فلسفه اقتصاد اسلامی نه در اسلامی سازی اقتصاد مدرن، بلکه در بازاندیشی ظرفیت های درونی سنت اسلامی برای صورت بندی بدیل های نهادی سازگار با مسائل اقتصادی معاصر نهفته است.

کلیدواژه ها:

ثنویت تومیستی ، تمدن اسلامی ، تمدن غرب ، قواعد تاسیسی و تنظیمی ، تناسب نهادی