<span lang="FA">بررسی انتقادی نظریه<span dir="LTR"> <span lang="FA">های نرخ سود ارائه شده توسط اندیشمندان اقتصاد اسلامی

با وجود گذشت بیش از چهار دهه از اجرای قانون عملیات بانکی بدون ربا در ایران، همچنان چالش های اساسی در طراحی یک چارچوب منسجم، قابل اجرا و همسو با اصول شریعت برای تعیین نرخ سود در نظام مالی اسلامی وجود دارد. مرور انتقادی ادبیات نشان می دهد که نظریه های موجود - با وجود تنوع قابل توجه - از چند محدودیت عمده رنج می برند: نخست، عدم جامعیت؛ بسیاری از رویکردها تنها به حل مسائل بخشی یا موردی در اقتصاد ایران پرداخته و فاقد قابلیت تعمیم به سطح نظام پولی اسلامی هستند. دوم، کاستی های نظری؛ برخی نظریه ها ابعاد کلان سیاست گذاری و الزامات بانکداری مرکزی اسلامی را به طور کافی در نظر نمی گیرند. سوم، فاصله با ادبیات معاصر سیاست پولی؛ بخش مهمی از نظریات از تحولات جدید مربوط به نقش نرخ سود در مدیریت اقتصاد کلان و هدایت انتظارات غفلت کرده اند. چهارم، توجه ناکافی به بخش حقیقی؛ درحالی که بنیان شریعت بر پیوند نرخ سود با بازده واقعی سرمایه است، بسیاری از نظریه ها در عمل فاقد سازوکارهای مبتنی بر فعالیت های واقعی اقتصاد هستند. این مقاله با روش تحلیلی - اسنادی، نظریه های داخلی و خارجی تعیین نرخ سود را بررسی و ارزیابی کرده و نشان می دهد که هیچ یک از رویکردهای موجود به تنهایی قادر به برآورده کردن سه معیار بنیادین نظام مالی اسلامی - انطباق شرعی، پیوند با بخش حقیقی و قابلیت استفاده در سیاست پولی - نیستند. نتایج مقاله بر ضرورت طراحی یک چارچوب ترکیبی و نهادی تاکید دارد که بتواند ضمن حفظ مبانی شریعت، از شاخص های واقعی اقتصاد بهره گیرد و به بانک مرکزی امکان اعمال سیاست پولی کارآمد و استخراج «نرخ سیاستی واحد» را بدهد. در پایان حرکت به سوی یک چارچوب پیشنهادی برای نرخ سود در اقتصاد اسلامی مستلزم ترکیب عناصر معتبر نظریه های موجود و نیز فراهم سازی پیش نیازهای نهادی همچون شفافیت اطلاعاتی، توسعه بازار صکوک و ارتقای سازوکارهای سیاست پولی بانک مرکزی است.

کلیدواژه ها:

نرخ بهره ، نرخ سود ، بانکداری اسلامی ، عقود مبادله ای ، عقود مشارکتی