امکان سنجی اعمال واکنش جزایی در قبال رفتارهای غیرعمدی در فقه جزایی

پژوهش حاضر به مثابه درآمدی بر ملاک توصیف مجرمانه رفتارها، در مقام توجیه شرعی وصف گذاری کیفری رفتارهای غیرعمدی برآمده و درصدد پاسخ به این سوال است که آیا در فقه اسلامی می توان رفتارهای غیرعمدی را مشمول واکنش جزایی دانست؟ یافته های پژوهش که به شیوه توصیفی تحلیلی صورت گرفته بیانگر آن است که در فقه جزایی رفتاری که پدیدارشدن مفسده و ضرر در آن محتمل است به دلیل عدوان مورد نهی واقع شده است؛ زیرا مجازات به معنای اخص و واکنش جزایی متوقف بر احراز قبح فاعلی است و تقصیر در رفتارهای غیرعمدی، وصف رفتار محتمل الضرر است که غالبا آگاهانه صورت می گیرد و می تواند در زمینه قبح فاعلی قلمداد شود. همچنین به دلیل محوریت داشتن رفتار در اعمال واکنش جزایی، از برخی آیات و روایات، اقتضائات کلان و تخصیص ناپذیر قاعده عقلی، وجوب دفع ضرر محتمل استفاده می شود که ارتکاب رفتارهای عدوانی نیز معصیت است و میزان احتمال قطعی آثار زیان بار رفتار، عاملی برای ممنوعیت این دسته از رفتارها به جهت احتیاط و پیشگیری است، چنان که طبق برخی آیات قرآن کریم هرچند خطا از جهت غیرعمدی بودن، مواخذه بردار نیست، اما اگر منشا ارادی داشته باشد و عمدا ترک تحفظ شود، زمینه برای مواخذه وجود دارد، همچنان که از دیدگاه مفسران طلب مغفرت در رفتارهای خطایی فرع بر قابلیت مواخذه در آن هاست.

کلیدواژه ها:

تقصیر ، دفع ضرر محتمل ، عدوان ، معصیت ، مواخذه