امکان سنجی بسط مصادیق فقهی افساد فی الارض بر مبنای آیات قرآن کریم

افساد فی الارض از مفاهیم کلیدی و بنیادین در نظام کیفری اسلام است که قرآن کریم در آیات متعدد به تبیین ابعاد آن پرداخته است. این مفهوم در طول تاریخ فقه اسلامی، به ویژه در ذیل عنوان «محاربه» مورد بحث فقیهان امامیه قرار گرفته و مجازات های سنگین حدی برای آن مقرر شده است. با این حال، تحولات عمیق اجتماعی و اقتصادی در عصر حاضر و ظهور پدیده های نوپیدایی همچون مفاسد اقتصادی کلان، قاچاق سازمان یافته مواد مخدر، اخلال سیستماتیک در بازار سرمایه، و تخریب عمدی محیط زیست در مقیاس ملی، این پرسش اساسی را مطرح ساخته است که آیا می توان با تکیه بر اطلاق یا عموم آیات قرآن، دایره مصادیق افساد فی الارض را گسترش داد؟ این پژوهش با روش تحلیلی_اجتهادی و با رویکرد تفسیر موضوعی، ابتدا مفهوم شناسی قرآنی افساد فی الارض را با استناد به آیات و تفاسیر معتبر تبیین نموده، سپس مبانی فقهی بسط مصادیق از جمله اطلاق آیات، قاعده تنقیح مناط، و مقاصد شریعت را تحلیل می کند. در ادامه، موانع بسط به ویژه قاعده «درء الحدود بالشبهات» و دیدگاه فقهای قائل به انحصار بررسی شده و ضوابط چهارگانه برای بسط معقول ارائه می گردد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که بسط مصادیق افساد فی الارض بر مبنای قرآن نه تنها امکان پذیر، بلکه در مواجهه با مفاسد سیستماتیک معاصر ضروری می نماید، هرچند این بسط باید محدود به موارد یقینی و با رعایت شرط ضرورت صورت گیرد.

کلیدواژه ها:

افساد فی الارض ، محاربه ، بسط مصادیق ، فقه القرآن ، قاعده درء ، مقاصد شریعت