بررسی اجزا در علم اصول با نگاهی به نظریه آخوند خراسانی و آیت الله سید ابوالقاسم خویی

یکی از مباحث اساسی در اصول فقه، مسئله اجزاء امر اضطراری و امر ظاهری از امر واقعی است. پرسش اصلی آن است که آیا انجام ماموربه بر اساس امر اضطراری یا ظاهری موجب سقوط تکلیف واقعی و بی نیازی از اعاده و قضا می شود یا خیر. این پژوهش با رویکرد تحلیلی–انتقادی به بررسی دیدگاه های اصولیان امامیه، به ویژه آخوند خراسانی و آیت الله خویی، در دو مقام ثبوت و اثبات پرداخته است. یافته ها نشان می دهد که در اصل اجزاء امر نسبت به خودش (اعم از واقعی، اضطراری و ظاهری) اتفاق نظر وجود دارد و با انجام ماموربه، تکلیف ساقط می شود. در اجزاء امر اضطراری از امر واقعی، آخوند خراسانی با استناد به اطلاق ادله و جریان اصل برائت، قائل به اجزاء است و سکوت شارع را دلیل بر کفایت فعل اضطراری می داند. در مقابل، آیت الله خویی نیز در مقام اثبات، اجزاء را پذیرفته و بر اطلاق ادله تاکید دارد، اما در موارد شک، جریان اصل برائت را مطرح می کند و بدین سان دیدگاه او با آخوند خراسانی هم سو است. در اجزاء امر ظاهری از امر واقعی، آخوند خراسانی در اصول عملیه قائل به اجزاء بوده، ولی در امارات ظنیه به دلیل مبنای طریقیت، حکم به عدم اجزاء می دهد. آیت الله خویی نیز همین تفکیک را پذیرفته و در اصول عملیه اجزاء را تایید کرده، اما در امارات ظنیه آن را رد می کند. در فرض کشف خلاف اصل یا اماره، هر دو اندیشمند عمل انجام شده را غیر مجزی دانسته و اعاده را لازم می دانند. نتیجه تحقیق آن است که دیدگاه های آخوند خراسانی و آیت الله خویی، با وجود تفاوت های جزئی، بر محور پذیرش اجزاء در موارد اضطراری و اصول عملیه و عدم اجزاء در امارات ظنیه استوار است.

کلیدواژه ها:

اجزا ، اقتضا ، امر واقعی ، امر ظاهری ، اصول ، آخوند خراسانی