<span lang="FA">بازخوانی مطالعات معاصر درباره انگیزه های تاسیس مدارس نظامیه

تاسیس مدارس نظامیه توسط نظام الملک توسی، وزیر قدرتمند سلجوقی، نقطه عطفی در تاریخ آموزش عالی در جهان اسلام به شمار می رود. انگیزه های نظام الملک از این اقدام همواره موضوع بحث پژوهشگران معاصر بوده است. نظرات آنان را می توان در قالب دو رویکرد اصلی طبقه بندی کرد که اغلب در راستای یکدیگر تلقی می شوند. نخست رویکرد تقابلی و نظریه مشهوری که تاسیس این مدارس را اقدامی می داند در واکنش به قدرت یابی فکری و سیاسی شیعیان، به ویژه اسماعیلیان ایران و فاطمیان در مصر و تاسیس نهاد علمی برجسته آنان، جامع الازهر. بر این اساس، انگیزه اصلی، ترویج تسنن و مقابله با نفوذ تشیع بود. دیگر رویکرد هویتی که بر اهداف داخلی و دولتی تاکید دارد و معتقد است سلجوقیان برای اداره امپراتوری خود نیازمند دستگاه دیوان سالاری کارآمد و وفادار بودند. از این رو نظامیه ها با هدف تربیت کادر اداری و قضایی همسو با سیاست های دولت و تحکیم پایه های آن، همچنین ایجاد وحدت مذهبی در لوای مذهب شافعی و مشروعیت بخشی به حکومت سلجوقی تاسیس شدند. این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی و با نگاهی انتقادی، به بازخوانی این دو رویکرد می پردازد. بررسی ها نشان می دهد که نظریه مشهور، یا همان رویکرد تقابلی با شیعیان، هم فاقد شواهد تاریخی است و هم مستنداتی به وضوح در تناقض با آن وجود دارد. از سوی دیگر، رویکرد هویتی با گزارش های موجود تطابق بیشتری دارد و انگیزه نظام الملک را باید در این رویکرد جستجو کرد.

کلیدواژه ها:

نظام­ الملک توسی ، سلجوقیان ، مدارس نظامیه ، شافعیان ، شیعیان