از روح الارواح تا کشف الاسرار: ردپای یک اقتباس گسترده در متون عرفانی

این مقاله با روش تحلیلی-تطبیقی به بررسی پدیده اقتباس گسترده روح الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاح احمد سمعانی از کشف الاسرار و عده الابرار میبدی می پردازد. با وجود نگارش این دو اثر در یک دهه (۵۲۰-۵۲۹ ق)، همسانی های متنی فراوانی تا حد تکرار عینی عبارات و جملات در آنها مشاهده می شود. در این مقاله با گردآوری شواهد متعدد، انواع اقتباس از جمله «کامل»، «افزایشی»، «کاهشی»، «جابجایی» و «تلفیقی» در روح الارواح از کشف الاسرار طبقه بندی و تحلیل شده است. با در نظر گرفتن معیارهایی چون تقدم تاریخی نگارش کشف الاسرار، حجم بسیار بزرگ تر آن، وابستگی سبکی هر دو اثر به تفسیر و تاویل آهنگین و ادیبانه و ضعف احتمالی نقش کاتبان در ایجاد این اشتراکات، نتیجه گیری اولیه حاکی از آن است که به احتمال قوی، احمد سمعانی در تدوین اثر خود از کشف الاسرار میبدی به صورت گسترده اقتباس کرده است. این مطالعه، نمونه ای بارز از پیچیدگی روابط بینامتنی و شیوه های بازآفرینی متون در سنت نثر عرفانی فارسی را نمایان می سازد. شواهد گردآوری شده نشان می دهد که بسیاری از بندهای روح الارواح عینا یا با اندکی دخل و تصرف از کشف الاسرار گرفته شده و اقتباس های تلفیقی و افزایشی به بازآفرینی خلاقانه انجامیده است. این پژوهش همچنین دیدگاه معدودی از محققان که رابطه عکس این اقتباس را مطرح کرده اند، رد می کند و بر پایه داده های تاریخی و نسخه شناختی، یک سویه بودن وام گیری را به اثبات می رساند. گستردگی اقتباس های آشکار و پنهان، مرز میان تاثیرپذیری و سرقت ادبی را به پرسش می گیرد و بر ضرورت بازنگری در اصالت آثار در سنت عرفانی تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

اقتباس ، کشف الاسرار ، روح الارواح ، رشیدالدین میبدی ، احمد سمعانی