انسداد در آستانه: تحلیل تطبیقی دو قهرمان زن آستانه ای در قصه های عامه ایران و ژاپن با تکیه بر الگوی سه مرحله ای ون جنپ

در قصه های عامه قهرمانانی یافت می شوند که در مرز میان دو قلمرو متقابل (مرگ/زندگی، انسان/ماوراء، طبیعت/فرهنگ) ایستاده اند و نقشی تعیین کننده در پیشبرد روایت و آزمودن قهرمان ایفا می کنند. این مقاله به تحلیل دو تن از این «زنان آستانه-ای» می پردازد: «پری بافنده» در افسانه ایرانی «عمر جاویدان» و «یوکی اونا» (زن برفی) در روایت های عامه ژاپنی. هدف پژوهش شناسایی الگوی خویشکاری این قهرمانان در ساختار آیین های گذار است. روش پژوهش توصیفی تحلیلی و تطبیقی بر پایه الگوی سه مرحله ای ون جنپ و بسط آن توسط ویکتور ترنر است. یافته ها نشان می دهند که اگرچه ساختار این قصه ها از الگوی کلاسیک گذار پیروی می کند، دو قهرمان زن به مرحله بازپیوست کامل راه نمی یابند و در وضعیت تعلیق باقی می مانند. همچنین بررسی تطبیقی نشان می دهد دو زن آستانه ای به دلیل تفاوت در کیهان شناسی فرهنگ دو کشور، مغایرت هایی در مراحل گذار دارند؛ «پری بافنده» با نظر به سنت ایرانی (زردشتی- اسلامی) که ورود موجودات ماورائی به جهان انسانی را استثنایی و ممنوع تلقی می کند، محکوم به طرد شدن و حاشیه نشینی است. او با «عاملیت معرفتی» (حفظ دانش نهان جاودانگی) و گریز از ایفای نقش های زنانه، می کوشد اقتدار خود را حفظ کند، اما در پایان گرفتار خشونت ساختاری می گردد و ربوده و حذف می شود، در حالی که «یوکی اونا» در بستر سنت ژاپنی (شینتو- بودیسم) که در آن، مرز انسان و ماوراء همیشه سیال و نفوذپذیر بوده است، با بهره گیری از «عاملیت کنشی» فعالانه وارد جهان انسانی می شود و در نهایت هم داوطلبانه از آن خارج می شود.

کلیدواژه ها:

ادبیات عامه ایران و ژاپن ، زنان آستانه ای ، ادبیات تطبیقی ، آیین گذار