دیالکتیک روشنگری و فرهنگ عامه در رمان نوجوان عقرب های کشتی بمبک: تحلیل انتقادی بر اساس مکتب فرانکفورت

مکتب فرانکفورت، با نگاهی نقادانه به «دیالکتیک روشنگری» و مفهوم «صنعت فرهنگ»، پرده از چهره دوگانه فرهنگ در جهان مدرن برمی دارد؛ فرهنگی که می تواند هم زنجیر باشد و هم کلید رهایی. در این میان، فرهنگ عامه همچون رودخانه ای جریان یابنده، روایت های مردم را با ساختارهای قدرت گره می زند؛ گاه در خدمت تثبیت سلطه و گاه در مسیر شکستن آن. رمان عقرب های کشتی بمبک اثر فرهاد حسن زاده، با بهره گیری از زبان محلی، افق های بومی و فضای نمادینی چون کشتی متروکه در آبادان روزهای پرآشوب انقلاب ۱۳۵۷، صحنه ای می آفریند که در آن نوجوانان، هویت و آگاهی خویش را در کشاکش میان رسانه، خاطره و مقاومت بازمی سازند. این پژوهش با روش تحلیلی-توصیفی، کوشیده است پیوندهای پنهان میان عناصر فرهنگ عامه و نظریه انتقادی فرانکفورت را در ساختار این رمان آشکارکند. هدف، فهم چگونگی زایش آگاهی انتقادی از دل زیست روزمره و رمزگشایی از راهبردهایی است که نوجوانان داستان، برای ایستادگی دربرابر جریان مسلط به کارمی گیرند. یافته ها نشان می دهد که نوجوانان رمان عقرب های کشتی بمبک با تکیه بر زبان بومی، خاطره جمعی، بررسی خلاقانه فضاهای عمومی و آشنایی با شکل جدید آگاهی و رسانه جمعی، روایت های مسلط را دگرگون می کنند و از دل محدودیت ها، هویتی معترض و آگاه می سازند. این کنش ها نشان می دهد فرهنگ عامه، برخلاف تصور رایج، نه حاشیه ای منفعل، بلکه کانونی پویا برای بازتولید معنا و برانگیختن آگاهی انتقادی است؛ کانونی که می تواند در دل سلطه، همزمان حافظ گذشته و زاینده امکان های رهایی در آینده باشد.

کلیدواژه ها:

دیالکتیک روشنگری ، عقرب های کشتی بمبک ، فرهنگ عامه ، مقاومت فرهنگی ، مکتب فرانکفورت