تحلیل علم سنجی آینده پژوهی بومی -اسلامی در مجلات علمی ایران

این پژوهش با رویکردی توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از روش های علم سنجی، به تحلیل ساختار مفهومی و شبکه هم نویسندگی، هم واژگان ادبیات فارسی «آینده پژوهی بومی و اسلامی» می پردازد. داده های پژوهش در وهله اول از طریق جست وجوی در فصلنامه های تخصصی آینده پژوهی و در مرتبه دوم، پایگاه های نمایه سازی مقالات فارسی زبان مانند نورمگز، مگیران، SID، ایرانداک و Google Scholar گردآوری شد. از میان ۱۴۰ مقاله اولیه شناسایی شده، ۸۶ مقاله پس از پالایش محتوایی برای تحلیل نهایی انتخاب و با استفاده از نرم افزار VOSviewer مورد تحلیل شبکه ای قرار گرفت. یافته ها نشان می دهد که بخش قابل توجهی از آثار بر مباحث عام آینده پژوهی تمرکز داشته و در مقابل، حوزه های بنیادینی چون معرفت شناسی، هستی شناسی و انسان شناسی و حتی روش شناسی آینده پژوهی سهم اندکی در تولیدات علمی داشته اند؛ به گونه ای که تنها تعداد محدودی از مقالات به این مبانی پرداخته اند.نقشه هم نویسندگی حاکی از آن است که دانشگاه جامع امام حسین(ع) نقش محوری در تولید و انتشار ادبیات این حوزه دارد و برخی نویسندگان، از جمله محمدرحیم عیوضی، در جایگاه گره های مرکزی شبکه قرار گرفته اند. با وجود این، الگوی همکاری ها عمدتا درون خوشه ای است و پیوندهای میان خوشه ای ضعیف بوده که نشان دهنده مرحله تکوینی و نسبتا جزیره ای این حوزه در ایران است. تحلیل هم وقوع واژگان نیز پنج خوشه مفهومی اصلی را آشکار ساخت: آینده پژوهی نظام مند (روش هایی مانند تحلیل لایه ای علت ها، نشانه های ضعیف و سناریونویسی)، علوم اسلامی و آینده اندیشی، پارادایم های انتقادی و دانش بومی، آموزه های مهدوی و تبیین های الهیاتی آینده، و در نهایت، بنیان های فلسفی نظیر ارزش های هنجاری و مباحث هستی شناختی.برآیند شواهد نشان می دهد که حوزه آینده پژوهی بومی در ایران، علیرغم رشد کمی، از منظر پیوندهای معرفتی و شبکه ای همچنان در مرحله تکوین قرار دارد. ارتقای این حوزه مستلزم عبور از سطح گرایی مفهومی و حرکت به سوی تعمیق نظری، تقویت تعاملات میان رشته ای، گسترش ارتباطات میان خوشه ای و سرمایه گذاری هدفمند بر مباحث بنیادین متناسب با زمینه فرهنگی و معرفتی جمهوری اسلامی ایران است. نتایج حاصل می تواند برای سیاست گذاری پژوهشی، تعیین اولویت های حمایت علمی و بازآرایی برنامه های آموزشی مرتبط با آینده پژوهی بومی مورد بهره برداری قرار گیرد. در نهایت نیز مبتنی بر تحلیل علم سنجی صورت گرفته پیشنهاداتی در سرفصل های گسترش تعامل میان رشتگی، تقویت چارچوب های نظری و مفهومی، تمرکز بر تولید دانش بومی و نقش آفرینی نهادهای علمی و فرهنگی ارائه شد.

کلیدواژه ها:

علم سنجی ، آینده پژوهی بومی ، آینده پژوهی اسلامی ، تحلیل هم نویسندگی ، تحلیل واژگان کلیدی ، VOSviewer ، مبانی معرفت شناسی و هستی شناختی