مطالعه تطبیقی جایگاه و مدل های نقش آفرینی مردم در نظارت بر قدرت سیاسی در چارچوب اندیشه دولت مدرن و حکومت دینی

مفهوم نظارت بر قدرت و طراحی سازوکارهای آن همواره در نظام های سیاسی محل تامل اندیشمندان حوزه حقوق، علوم سیاسی و مدیریت بوده است. اما مسئله اصلی این پژوهش، بیان مبانی نظری نظارت در دولت مدرن (رویکرد حق محور) و حکومت دینی (رویکرد تکلیف محور) و چالش های ناشی از تلفیق این دو دیدگاه در طراحی سیستم های نظارتی بومی است که منجر به ناکارآمدی در حکمرانی می شود. از این رو در پژوهش حاضر از طریق منابع کتابخانه ای به مطالعه تطبیقی مبانی و الگوهای نظارت در دولت مدرن و حکومت دینی (با تمرکز بر اقتضائات بومی ایران اسلامی) پرداخته می شود. یافته های این تحقیق نشان می دهد در دولت مدرن، نظارت بر قدرت مبتنی بر حقوق شهروندی است و ریشه در انسان شناسی سوبژکتیویستی و بدبینی به قدرت دارد. به همین علت سازوکارهای آن خلاصه به نظارت بیرونی (تفکیک قوا، شفافیت) با رویکردی فرمالستی می شود. اما در حکومت دینی نظارت بر اساس تکلیف شرعی و انسان شناسی الهیاتی (جایگاه انسان به عنوان خلیفه الله) تعریف می شود. در این الگو، نظارت درونی یا همان تقوا محور است و نظارت بیرونی (امربه معروف و نهی از منکر، گزینش کارگزاران، نهادهای واسط) بر آن استوار می گردد. همچنین عدم نظارت، موجب معصیت بوده و دارای عواقب دنیوی و اخروی است. نتیجه گیری آن است که الگوی نظارت در مردم سالاری دینی، با تکیه بر تکلیف گرایی شرعی و مسئولیت پذیری جمعی امت، ماهیتا متفاوت از مدل سکولار حق محور است و غلبه بر چالش های نظام نظارتی موجود، مستلزم طراحی سازوکارهای بومی مبتنی بر اهداف و مبانی حکومت دینی، بدون التقاط با الگوهای دولت مدرن است.

کلیدواژه ها:

نظارت ، دولت دینی ، حکومت اسلامی ، مدرنیته ، دموکراسی