بازنمایی گفتمان تمدنی مسجد در عصر مدرن: تحلیل فضای مجازی پیرامون مسجد جامع شهرک قدس تهران در پرتو نظریه تولید فضا

مساجد بافت شهری ایران در دوران مدرنیته، تحولات کارکردی و معنایی پیچیده ای را تجربه کرده اند. مسجد جامع شهرک قدس تهران، از نمونه های این تحول است. پژوهش پیش رو با مطالعه موردی به بررسی گفتمان غالب کاربران فضای مجازی درباره کارکرد آن و تبیین ریشه های اجتماعی بازنمایی حادث می پردازد. برای این منظور از روش کیفی و راهبرد تحلیل گفتمان بهره گرفته شده است. داده های تحقیق، شامل ۱۲۰ نظر کاربران از میان ۵۱۷ نظر ثبت شده در بازه زمانی ۸ ساله (۱۴۰۴-۱۳۹۵) در پلتفرم گوگل بود که با نمونه گیری سیستماتیک انتخاب شدند. تحلیل داده ها بر اساس مدل شش مرحله ای براون و کلارک (۲۰۰۶) و با بهره گیری از چارچوب نظری تلفیقی «تولید فضا»ی لوفور، «سکولار شدن» و «بازنمایی» انجام پذیرفت. تحلیل داده ها منجر به استخراج سه مضمون فراگیر شد: کارکردهای «محوری» (معنوی، انتقادی و فرهنگی)، «وابسته» (مدیریت، مراسم و رفاهی) و «گسسته» (تجملی، نمایشی، مجلس ترحیم، دسترسی مکانی و زیرساخت شهری). یافته ها نشان می دهد بازنمایی کاربران، مسجد را عمدتا به عنوان «سالنی مجلل برای مراسم ختم قشر مرفه و مشهور» تصویر می کند. که در تقابلی آشکار با کارکردهای عبادی مسجد قرار دارد. شکاف موجود را می توان نشان دهنده «تولید فضایی» تفسیر کرد که در آن، کنش های فضایی مسلط (مراسم ختم تجملاتی) بر فضای بازنمایی رسمی (طراحی چند کارکرده) غلبه یافته و درنهایت به شکل گیری یک فضای بازنمودی خاص (نماد سکولار شدن و شکاف طبقاتی) منجر شده است. نتایج حاکی از آن است که مسجد مذکور به عرصه ای برای کشمکش بر سر معنا و تصاحب فضای عمومی توسط منطق سرمایه و نمایش منزلت اجتماعی تبدیل شده است.

کلیدواژه ها:

مسجد شهرک قدس ، تحلیل مضمون ، تولید فضا ، کاربران ، کارکرد ، فضای مجازی