بررسی تحلیلی نوع و کارکردهای موقوفات ولایت بارفروش در دوره صفوی و زند؛ با تکیه بر اسناد وقفی (۱۰۶۵ -۱۲۰۳ ق.)

هدف این پژوهش تبیین نوع و کارکرد موقوفات ولایت بارفروش در دوره صفوی و زند، و تحلیل جایگاه اجتماعی واقفان آن است. پرسش اصلی پژوهش این است که موقوفات ولایت بارفروش در فاصله سال های ۱۰۶۵ تا ۱۲۰۳ ق. -۱۷۸۸-۱۶۵۴م. چه تنوعی داشته اند، چه نیاتی را دنبال می کرده اند و این الگوها چه نسبتی با ساخت اجتماعی واقفان داشته است. پژوهش حاضر از روش سند پژوهی و رویکرد تاریخ اجتماعی نهاد وقف بهره می گیرد و مجموعه ای از وقف نامه های برجای مانده از واقفان ولایت بارفروش را مبنای تحلیل قرار می دهد. این اسناد شامل موقوفات گروهی از پیشه وران، صاحبان عناوین دینی- اجتماعی و نیز یک زن واقف است. یافته ها نشان می دهد که موقوفات ولایت بارفروش از نظر نوع، گستره قابل توجهی از زمین، دکان، حمام، باغ، خانه و عمارت را در بر می گیرد و از نظر نیت نیز میان امور آیینی (اطعام عزاداران حسینی)، آموزشی (تامین هزینه مدارس علوم دینی و طلاب)، خدمات مذهبی (تعمیر و روشنایی امامزادگان و مساجد) و نیازهای شهری تنوعی چشمگیر دارد. تحلیل زمانی اسناد بیانگر آن است که در دوره صفوی، وقف بیشتر در اختیار گروه های صاحب عنوان و وابسته به نهادهای دینی بوده و محوریت آن بر امور آیینی و حمایتی قرار داشته است؛ در حالی که در دوره زند، پیشه وران و تجار سهم بیشتری یافته و وقف به سازوکاری مهم برای پشتیبانی مالی از آموزش دینی و نگهداری بناهای شهری تبدیل شده است. نتیجه گیری پژوهش تاکید می کند که وقف در بارفروش، افزون بر کارکرد عبادی، نقشی پایدار در سامان دهی خدمات مذهبی، آموزشی و شهری داشته است.

کلیدواژه ها:

بارفروش ، دوره صفوی- زند ، انواع موقوفات ، جایگاه اجتماعی واقفان ، کارکردهای موقوفات