تحلیل «عفو» و «گذشت از دیگران» در اخلاق نقلی با تاکید بر مسئولیت پذیری اخلاقی

آموزه های اخلاق اسلامی بر پایه قرآن و سنت، اصولی همچون عفو، گذشت و صفح را برای استحکام پیوندهای اجتماعی توصیه کرده اند. این پژوهش با هدف تحلیل اخلاقی جایگاه عفو در اخلاق نقلی و با تمرکز بر مفهوم «مسئولیت پذیری اخلاقی» آن صورت گرفته است. روش پژوهش توصیفی _ تحلیلی بوده است و داده ها با استناد به آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت(ع) و با بهره گیری از چهارچوب های هنجاری مطرح در فلسفه اخلاق بررسی شده اند. یافته ها نشان می دهند که عفو در اخلاق اسلامی مطلق و بی قید نیست، بلکه متناسب با نوع رابطه و سطح کنش، مواضع و پیامدهای متفاوت دارد. مسئولیت پذیری اخلاقی در برابر مسائل اجتماعی، بسته به مواردی از جمله نوع انگیزه و شدت مخالفت، متفاوت است. در نگاه اخلاق نقلی، باید میان «عفو فردی» (ناظر به حق النفس) و «عفو حاکمیتی/اجتماعی» (ناظر به مصالح عامه) تمایز گذاشت. در تعارض این دو سطح، اولویت با مصلحت جمعی و عدالت است. دلایل هنجاری تکلیف به عفو نیز چندبعدی است؛ گاه مبتنی بر مصلحت اندیشی نتیجه گرایانه (مانند تحکیم اخوت و ایجاد همزیستی) است، گاه ریشه در وظیفه گرایی دینی و حقوق دیگران دارد و گاه بر پرورش فضیلت های نفسانی استوار است.

کلیدواژه ها:

اخلاق اسلامی ، اخلاق نقلی ، قرآن و حدیث ، مسئولیت ، عفو ، گذشت