نه به پترنالیسم؛ نه به دموکراسی: از نظریه سیاسی فارابی تا نظریه سیاسی جمهوری اسلامی

مقدمه و اهداف: با وجود اهمیت نظریه سیاسی جمهوری اسلامی، نسبت میان بعد اسلامیت و مردمی بودن آن و نیز جایگاه مردم، ولی فقیه و نهادهای حاکمیتی همچنان نیازمند تبیین دقیق و منسجم است؛ زیرا فقدان پشتوانه نظری کافی می تواند به برداشت های متفاوت و نوسان در رویکردهای حکمرانی منجر شود. از سوی دیگر، بهره گیری از میراث فلسفه سیاسی اسلام، به ویژه اندیشه سعادت گرایانه فارابی، می تواند زمینه ای مناسب برای بازخوانی و تحلیل الگوی سیاسی جوامع اسلامی فراهم آورد. بر این اساس، هدف مقاله حاضر آن است که با بررسی و مقایسه نظریه سیاسی فارابی و نظریه سیاسی جمهوری اسلامی، شاخص ها، ابعاد و مبانی نظری این نظام سیاسی را تبیین کرده و نقش مردم را در این نظریه سیاسی روشن تر سازد.روش: روش پژوهش این مقاله از حیث گردآوری داده ها، اسنادی کتابخانه ای و از حیث شیوه تحلیل، توصیفی تحلیلی با رویکرد تطبیقی است. بدین منظور، ابتدا مبانی و مولفه های اصلی نظریه سیاسی فارابی با اتکا به آثار وی و نیز منابع معتبر پژوهشی استخراج و صورت بندی شده، سپس این مولفه ها با مبانی نظری جمهوری اسلامی ایران در حوزه نسبت اسلامیت و جمهوریت، نقش مردم و نسبت ایشان با ولی فقیه مقایسه و تحلیل شده اند. در این فرایند، تلاش شده است با تکیه بر تحلیل مفهومی و مقایسه ساختاری الگویی دقیق تر برای تبیین نظریه سیاسی جمهوری اسلامی ارائه گردد.یافته ها: فارابی به عنوان یکی از بزرگترین فیلسوف اسلامی قائل به مدینه فاضله، تلاش جدی ای کرده تا نقش مردم را در حاکمیت مدینه فاضله ترسیم کند و با طرح نظریه تعاون اجتماعی، در نقطه مقابل پترنالیسم کلاسیک، حکومت را ابزار دست مردم قرار دهد و نه بالعکس. همچنین با نفی نظام دموکرات به عنوان یکی از اقسام نادان شهر ، دموکراسی را ناشی از بی خردی دانسته است. از توضیحات فارابی مشخص می شود که منظور او از جامعه دموکرات، چیزی شبیه جوامع لیبرال دموکرات در دنیای مدرن است. نظام جمهوری اسلامی هم از طرفی می خواهد حاکمیت اراده الهی را در نظریه سیاسی خود جای دهد و از سوی دیگر صاحب اختیار حکومت را مردم بداند. این نظریه سیاسی از طرفی برای حفظ وجه اسلامیت خود روی نظریه ولایت فقیه تمرکز می کند و خود را به پترنالیسم نزدیک می کند و ازجانب دیگر نقش مردم را پررنگ می کند و خود را به دموکراسی نزدیک می نماید. با این همه این اصرار وجود دارد که وجه جمهوریت جمهوری اسلامی بر گرفته از نظامات دموکراتیک مدرن نیست و ماخوذ از مفاد دین اسلام و برخی آیات قرآن کریم مانند آیه «یومن بالله و یومن للمومنین» (توبه، ۶۱) است. در این نظریه پایه اعمال مشروعیت سیاسی مردم هستند و این امر باعث می شود تا از حکومت های پترنال فاصله بگیرد. لذا این تقریر از نظریه سیاسی جمهوری اسلامی با نظریاتی مثل مقبولیت-مشروعیت یا امت-امامت تفاوت آشکاری دارد. نتیجه گیری: در این مقاله این فرضیه اثبات شده است که اولا نظریه سیاسی فارابی با نظریه سیاسی جمهوری اسلامی نزدیک است و ثانیا این نظریه نه با پترنالیسم و نه با دموکراسی سازگاری نداشته و خود یک نظریه مستقل و با تبیینی خاص به حساب می-آید که می توان آن را حاکمیت الهی مردم محور نامید.

کلیدواژه ها:

نظریه سیاسی ، جمهوری اسلامی ، فارابی ، پترنالیسم ، دموکراسی