معیارهای شناسایی «قرینه معقول» در حقوق دادرسی کیفری ایران

«قرینه معقول» در سه عرصه اصلی یعنی کشف حقیقت در جرائم نوین مانند جرائم سایبری و مالی پیچیده، تقویت علم عرفی قاضی در جرائم سنتی و حدی و سنجش صحت ادعاها در فرایند دادرسی نقش آفرین است و برای ارزیابی آن سه دسته معیار شکلی (مشروعیت، ارتباط و قابلیت استناد،) ماهوی (قوت استنتاجی، کفایت، انسجام) و فرایندی (امکان ارزیابی فنی و آزمون پذیری) ارائه شده است. این پژوهش به روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد تطبیقی و انتقادی به بررسی خلا مفهومی و فقدان معیارهای روشن برای «قرینه معقول» در نظام کیفری ایران می پردازد و نشان می دهد که هر چند این مفهوم در مواد ۱۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری و ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی پیش بینی شده است، اما به دلیل ابهام ذاتی، موجب برداشت های متعارض، تصمیم گیری های سلیقه ای و در نهایت تضعیف اصل بنیادین برائت شده است. در دیگر نظام های حقوقی، معیارهای «رفتارهای مشهود و قابل توضیح،» «سبب محتمل» و «شاخص های جدی یا هماهنگ» شناسایی شده است. پژوهش نتیجه می گیرد که بدون تدوین معیارهای شفاف و الزام آور، «قرینه معقول» نهادی مبهم و مناقشه برانگیز باقی خواهد ماند و برای رفع این مشکل، تدوین دستورالعمل وحدت بخش قضایی که معیارهای شکلی و ماهوی را به طور دقیق مشخص کند و ایجاد شاخص های الزام آور مانند «حداقل سطح کفایت ادله» و «الزام به ارزیابی فنی مستقل» برای پذیرش قرینه معقول را پیشنهاد می دهد.

کلیدواژه ها:

قرینه معقول ، دادرسی کیفری ، علم قاضی ، امارات عقلایی ، رویه قضایی ، حقوق تطبیقی