بررسی نهاد و فراخود شخصیت قرآنی زلیخا و یوسف (ع) مبتنی بر نظریه روان کاوی فروید

ورود مکاتب روان شناختی به حوزه نقد ادبی بستر مناسبی برای تبدیل متون مقدس به منابع غنی مبتنی بر تئوری های روان شناختی شد که امروزه محل توجه پژوهش گران است. در این راستا، پژوهش حاضر با اتکا به نظریه روان کاوی زیگموند فروید در خصوص مدل ساختاری ذهن (نهاد، خود و فراخود) که با بسط آنا فروید در حوزه مکانیسم های دفاعی غنا یافت و با بهره گیری از روش تحلیل محتوای کیفی و واکاوی آیات سوره یوسف به منظور استخراج مکانیسم ها و استناد به تفاسیر کلاسیک شیعی و احادیث، تفاوت های بنیادین در ساختار روانی شخصیت قرآنی زلیخا و حضرت یوسف (ع) و چگونگی عملکرد مکانیسم های دفاعی کارآمد و ناکارآمد در مدیریت تعارضات درونی آن ها را تبیین می نماید. این پژوهش، علاوه بر درک عمیق تر شخصیت های قرآنی، نمونه ای از کاربردپذیری نظریات روان کاوی در متون دینی را نشان می دهد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که سلطه نهاد بر شخصیت زلیخا، باعث بروز رفتارهایی ناشی از ناتوانی خود می شود که در قالب مکانیسم های دفاعی ناکارآمدی چون برون ریزی، فرافکنی، عقلانی سازی و واکنش وارونه نمود یافته است. در مقابل، حضرت یوسف (ع) با پشتوانه فراخودی قدرتمند و مبتنی بر تعالیم الهی، دارای خودی مقاوم است که تکانه های غریزی را از طریق مکانیسم های دفاعی کارآمدی چون سرکوب و والایش، به اهداف متعالی هدایت می کند.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم ، روان کاوی فروید ، مدل ساختاری ذهن