تحلیل اثرات مکانی در عرضه و تقاضای گوشت مرغ در ایران: رویکرد پانل فضایی

هدف: مواد غذایی پروتئینی از مهم ترین منابع تغذیه ای به شمار می آیند و گوشت مرغ بخش عمده ای از پروتئین مورداستفاده در سبد مصرفی خانوارهای ایرانی را تشکیل می دهد. این پژوهش با هدف شناسایی و اندازه گیری عوامل تعیین کننده عرضه و تقاضای گوشت مرغ در استان های کشور، با تاکید بر تعاملات اقتصادی و فضایی، انجام شد تا مبنایی برای سیاست گذاری منطقه محور فراهم شود. دوره زمانی موردبررسی سال های ۱۳۸۱ تا ۱۴۰۳ است. روش پژوهش: با استفاده از داده های تلفیقی استانی، توابع عرضه و تقاضای گوشت مرغ با بهره گیری از مدل های متعارف اقتصادسنجی پانل دیتا و مدل های پانل فضایی برآورد شد. پس از انجام آزمون های انتخاب بین الگوهای تلفیقی، اثرات ثابت و اثرات تصادفی و با توجه به نتایج حاصل، الگوی تابلویی با اثرات ثابت برای برآورد توابع عرضه و تقاضا انتخاب گردید. متغیرهای توضیحی اصلی شامل قیمت مرغ زنده (در سمت عرضه)، قیمت مصرف کننده گوشت مرغ (در سمت تقاضا)، هزینه نهاده ها، نرخ ارز، درآمد خانوار و قیمت گوشت قرمز به عنوان کالای جانشین است. هم چنین برای ارزیابی تغییرات رفتار مصرف کنندگان در طول زمان، کشش های قیمتی تاریخی محاسبه شد. یافته ها: نتایج آزمون های آماری نشان داد که مدل پانل با اثرات ثابت، مناسب ترین الگو برای تحلیل داده های عرضه و تقاضای گوشت مرغ است. برآوردها بیانگر آن است که قیمت مرغ زنده اثر مثبت و معناداری بر عرضه دارد. در سمت تقاضا نیز، قیمت گوشت مرغ اثر منفی و قیمت گوشت قرمز اثر مثبت بر مصرف گوشت مرغ دارد. تحلیل فضایی نشان می دهد که عوامل مکانی نقش قابل توجهی در رفتار عرضه و تقاضا ایفا می کنند. وجود خودهمبستگی فضایی مثبت در عرضه و خودهمبستگی فضایی منفی در تقاضا بیانگر تفاوت در الگوی پراکنش مکانی این دو متغیر است. نتیجه گیری: نتایج این پژوهش نشان می دهد که عملکرد بازار گوشت مرغ در ایران، حتی در شرایط قیمت گذاری دستوری نهاده ها و محصول، تحت تاثیر هم زمان عوامل درون استانی و تعاملات مکانی میان استان های مجاور قرار دارد و از وابستگی فضایی معناداری برخوردار است. در بخش عرضه، قیمت مرغ زنده اثر مثبت بر تولید دارد، درحالی که افزایش هزینه نهاده ها و نوسانات نرخ ارز اثر منفی بر تولید می گذارند. در بخش تقاضا نیز، درآمد خانوار و قیمت گوشت قرمز به عنوان کالای جانشین موجب افزایش مصرف می شوند، درحالی که افزایش قیمت خود گوشت مرغ مصرف را کاهش می دهد. مقایسه کشش قیمتی با مطالعات پیشین نشان می دهد که کشش تقاضا از حدود ۹۳/۰- به ۲۵/۰- کاهش یافته و گوشت مرغ بیش از گذشته به کالای ضروری در سبد غذایی خانوار تبدیل شده؛ موضوعی که بیانگر واکنش پذیری کم تر مصرف کنندگان به تغییرات قیمتی است. نتایج هم چنین نشان داد که افزایش قیمت گوشت قرمز موجب انتقال مصرف به سمت گوشت مرغ می شود. تحلیل فضایی وجود همگرایی مکانی در عرضه را تایید کرد و بیان داشت که سطح تولید در یک استان می تواند تولید استان های مجاور را تحت تاثیر قرار دهد. مدل های فضایی هم چنین نقش متغیرهای اقتصادی همچون قیمت نهاده ها، نرخ ارز و درآمد خانوار را در شکل گیری الگوهای عرضه و تقاضا تایید کردند. در مجموع، یافته ها بر ضرورت تدوین سیاست های منطقه ای و پرهیز از مداخلات یکسان در کل کشور تاکید دارد. با وجود محدودیت های داده ای و فروض مدل سازی، نتایج این پژوهش نشان می دهد که لحاظ کردن عوامل فضایی می تواند به تدوین سیاست های کارآمدتر در بازار گوشت مرغ کمک کند.

کلیدواژه ها:

اثرات مکانی ، اقتصادسنجی فضایی ، داده های پنل ، قیمت نهاده ، مدل سازی اقتصادی