کارکردهای وقف: تثبیت دارایی و اقتدار خویشاوندی (تحلیل تاریخی موقوفات حاج آقا محسن عراقی)

وقف یکی از نهادهای دیرپای فقه اسلامی است که در دوره های مختلف تاریخی کارکردهای اجتماعی، اقتصادی و دینی متنوعی داشته است. با این حال، این نهاد غالبا به عنوان کنشی خیرخواهانه و مبتنی بر انگیزه های دینی معرفی شده و برخی از کارکردهای آن، به ویژه در حوزه خانواده و مالکیت، کمتر مورد توجه پژوهش های تاریخی قرار گرفته است. در مواردی، وقف به مثابه سازوکاری حقوقی برای تثبیت دارایی ها و جلوگیری از انتقال، فروش یا تجزیه املاک خانوادگی عمل کرده و امکان تداوم مالکیت و اقتدار خویشاوندی را فراهم آورده است. مسئله اصلی این پژوهش نیز معطوف به همین کارکرد کمتر دیده شده وقف است و می کوشد نشان دهد که این نهاد چگونه فراتر از یک کنش عبادی، در خدمت اهداف اقتصادی و خانوادگی قرار گرفته است. این پژوهش با تکیه بر مکاتبات فرزندان حاج آقا محسن عراقی با اداره اوقاف- که در آن ها وقف املاک با هدف تامین معاش نسل های بعدی و صیانت از دارایی های خانوادگی تصریح شده است- انگیزه های واقف را از منظر تاریخی-نهادی تحلیل می کند. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی است و داده ها از اسناد آرشیوی متنوع، از جمله اسناد سازمان اسناد ملی، اسناد مجلس شورای اسلامی، شکایات رعایای روستاهای وقفی و مکاتبات اداری استخراج شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که حاج آقا محسن با آگاهی از ظرفیت های فقهی وقف، از این نهاد نه تنها برای تحصیل ثواب اخروی، بلکه به عنوان ابزاری حقوقی-اقتصادی برای حفظ یکپارچگی املاک، پیشگیری از تعارض میان وارثان و تثبیت اقتدار خویشاوندی خاندان بهره برده است. همچنین بررسی شکایات رعایا نشان می دهد که این نوع وقف به تداوم مناسبات سنتی زمین داری و تقویت قدرت محلی خاندان واقف انجامیده است.

کلیدواژه ها:

وقف ، موقوفات خانوادگی ، وقف خاص ، تثبیت دارایی ، حاج آقا محسن عراقی