نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات و سرمایه انسانی در تنوع بخشی صادرات ایران

این پژوهش نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) و سرمایه انسانی را در تمرکز صادراتی ایران طی دوره ۱۹۹۵ تا ۲۰۲۳ بررسی می کند. برای سنجش تمرکز صادراتی از شاخص نرمال شده هرفیندال - هیرشمن (HHI) استفاده شده است؛ به طوری که کاهش مقدار این شاخص نشان دهنده افزایش تنوع صادراتی است. برای بازتاب ماهیت چندبعدی توسعه دیجیتال، شاخص ترکیبی ICT با استفاده از تحلیل مولفه های اصلی (PCA) ساخته شده است. روابط بلندمدت میان متغیرها با روش حداقل مربعات معمولی پویا (DOLS) و با کنترل متغیرهای بازبودن تجاری، ارزش افزوده بخش صنعت و رانت منابع طبیعی برآورد شده است. نتایج نشان می دهد توسعه ICT اثر منفی و معناداری بر تمرکز صادراتی دارد و به کاهش وابستگی به سبد محدود کالاهای صادراتی کمک می کند. همچنین سرمایه انسانی نیز اثر منفی و معناداری بر تمرکز صادراتی دارد و نقش مهمی در تغییر ساختار صادراتی ایفا می کند. علاوه بر این، بازبودن تجاری و ارزش افزوده بخش صنعت نیز اثر منفی بر تمرکز صادراتی دارند، هرچند شدت اثر آن ها کمتر است. در مقابل، رانت منابع طبیعی اثر مثبت و معناداری بر تمرکز صادراتی دارد که با فرضیه نفرین منابع سازگار است. به طورکلی، نتایج نشان می دهد تنوع بخشی به صادرات نیازمند تقویت هم زمان زیرساخت های دیجیتال و سرمایه انسانی و نیز کاهش وابستگی به منابع طبیعی است.

کلیدواژه ها:

تمرکز صادراتی ، تنوع بخشی صادرات ، فناوری اطلاعات و ارتباطات ، رانت منابع طبیعی