تکثر تفسیر متون دینی از دیدگاه دین پژوهان معاصر سنی و شیعه

این پژوهش با هدف تبیین ریشه های فکری و معرفت شناختی تکثر تفاسیر متون دینی، به ویژه قرآن کریم، به بررسی دیدگاه های دین پژوهان معاصر شیعه و سنی می پردازد. مسئله ی اصلی تحقیق آن است که چرا و چگونه در فرایند فهم متون دینی، برداشت ها و قرائت های متعدد شکل می گیرد و این پدیده از منظر اندیشمندان مسلمان چگونه ارزیابی شده و چه پیامدی دارد. بر همین اساس، سوال محوری پژوهش چنین صورت بندی می شود: «مهم ترین عوامل موثر در تکثر تفاسیر چیست و نسبت این تکثر با امکان دست یابی به معنای اصیل متن چگونه فهم می شود؟». روش پژوهش، توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر گردآوری داده های کتابخانه ای است. با بررسی آرای دین پژوهان مسلمان در دو گروه؛ دین پژوهان معاصر شیعه نظیر علامه طباطبایی، محمدحسین فضل الله، مرتضی مطهری، محمدتقی مصباح یزدی و دگراندیشانی چون عبدالکریم سروش و محمد مجتهد شبستری، و دین پژوهان معاصر از اهل سنت نظیر محمدحسین ذهبی، سید قطب، فضل الرحمن ملک، عایشه بنت الشاطی، امین خولی، ابوالاعلی مودودی، محمد ارکون و نصر حامد ابوزید، یافته ها نشان می دهد که آنان در عین تفاوت در مبانی و روش ها، در اصل وجود ظرفیت های چندلایه و گسترده ی معنایی در متن دینی، اشتراک نظر دارند. از نگاه بسیاری از این متفکران، تکثر تفاسیر امری طبیعی است که از غنای زبان قرآن، تفاوت های فردی و زمینه های فرهنگی- تاریخی مفسران ناشی می شود. در مقابل، گروهی دیگر بر ضرورت دست یابی به معنای اصیل متن و پایبندی به ضوابط معتبر تفسیر تاکید دارند و تکثر نامحدود تفاسیر را تهدیدی برای ثبات معرفت دینی می شمارند. نتیجه ی پژوهش حاکی از آن است که تکثر تفاسیر، در صورت تمایز نهادن میان تفسیر روش مند و برداشت های ذوقی یا بی ضابطه، می تواند فرصتی برای گسترش افق فهم دینی و تعمیق معانی قرآن باشد، نه تهدیدی برای حقیقت دینی.

کلیدواژه ها:

تکثر تفاسیر ، هرمنوتیک ، اندیشمندان شیعه و سنی ، نسبی گرایی ، قرآن کریم