سیر تطور اندیشه تعامل قرآن با فرهنگ زمانه و مرجعیت آن در علوم انسانی در سنت تفسیری مسلمانان (از عصر نزول تا روزگار معاصر)

مسئله «نسبت قرآن با فرهنگ زمانه» و نوع تعامل میان آن دو در دهه های اخیر به یکی از محورهای اصلی قرآن پژوهی تبدیل شده است. در حالی که برخی از مستشرقان بر مبنای روش نقد تاریخی، از «تاثیرپذیری» و «اقتباس» قرآن از ادیان و سنت های پیشین سخن گفته اند، این پرسش در درون سنت اسلامی نیز از منظرهایی چون «لسان قوم»، «عرف عرب» و «اسالیب بلاغی قرآن» مطرح بوده است. پذیرش یا انکار هر نوع تعامل قرآن با فرهنگ زمانه، تاثیر مستقیم بر مرجعیت علمی قرآن بر علوم انسانی دارد. هدف مقاله حاضر بازسازی سیر تاریخی اندیشه تعامل قرآن با فرهنگ زمانه در سنت تفسیری مسلمانان، از عصر نزول تا روزگار معاصر و تاثیر آن بر علوم انسانی است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی با رویکرد تاریخی-مضمونی است و داده ها بر پایه مطالعه تفاسیر کلیدی در چهار دوره اصلی گردآوری شده اند: ۱. دوره نخست، از عصر نزول تا پایان قرن چهارم، که تعامل در سطح لغوی و عرفی و پاسخ به اتهامات مشرکان است؛ ۲. دوره دوم، قرون پنجم تا نهم، با رویکرد بلاغی-عقلانی در آثاری چون الکشاف و مفاتیح الغیب؛ ۳. دوره سوم، قرون دهم تا سیزدهم، تثبیت قاعده «لسان قوم» در تفاسیر مدرسه ای؛ ۴. دوره معاصر، با صورت بندی های جدید در آراء مفسران سنتی-اصلاحی و نواندیشان هرمنوتیکی و در نهایت اثبات حجیت و دوام مرجعیت علمی قرآن برای علوم انسانی. یافته ها نشان می دهد که اندیشه تعامل، ریشه ای در میراث تفسیری مسلمانان دارد و از سطح توضیح عرفی به سطح قاعده تفسیری و سپس نظریه هرمنوتیکی ارتقا یافته است. ازجمله آثار مهم این تعامل، تداوم مرجعیت علمی قرآن در زمینه های مختلف دانش و معرفت بشری است. نوشتار حاضر، در پایان، از قرائتی تحت عنوان «تعامل هدایت گر قرآن با فرهنگ» دفاع می کند که براساس آن، قرآن در سطح زبان و بیان با فرهنگ زمانه همراه است، اما در سطح پیام و مقاصد، هدایت گر و نقاد همان فرهنگ باقی می ماند.

کلیدواژه ها:

Qur'an ، contemporary culture ، language of the people (lisān al-qawm) ، interpretation (tafsīr) ، historicity ، guiding interaction ، humanities ، scholarly authority. ، قرآن ، فرهنگ زمانه ، لسان قوم ، تفسیر ، تاریخ مندی ، تعامل هدایت گر ، علوم انسانی ، مرجعیت علمی.