نقش جهان بینی وقف در ساختار فضایی شهر اسلامی مطالعه موردی: شهر بندرعباس

وقف به عنوان یکی از نهادهای مهم اجتماعی و اقتصادی در تمدن اسلامی نقش قابل توجهی در شکل گیری و سازمان دهی فضاهای شهری داشته است. در این چارچوب وقف نه تنها در فضا آفرینی و ایجاد بناهای مذهبی، آموزشی و خدماتی نقش داشته بلکه به عنوان عاملی پایدار در حفظ و تداوم فضاهای کالبدی نیز عمل کرده است. این مقاله با تکیه بر ادبیات نظری مرتبط با شهر اسلامی و دیدگاه هایی چون اهلرز و با به کارگیری رویکرد توصیفی-تحلیلی، به واکاوی نقش وقف در ساختار فضایی شهر بندر عباس می پردازد. داده های پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه ای، بررسی اسناد و نقشه ها، و مشاهدات میدانی گردآوری شده است. یافته ها نشان می دهد که اثرگذاری وقف در بندر عباس از دو بعد اصلی قابل تحلیل است نخست، بعد حفاظتی که در قالب مالکیت وقفی بخش عمده ای از بناهای شاخص تاریخی از جمله مساجد و حمام های دوره صفوی و قاجاری نمود یافته و به منزله سپری حقوقی از تخریب و دگرگونی های شتابزده این میراث جلوگیری کرده است؛ دوم، بعد توسعه ای که به طور خاص در قالب موقوفه ناصری بروز یافته و با تبدیل نخلستان های وقفی به مجموعه های تجاری مسکونی، نقش محرک را در گسترش شرقی شهر، توسعه محله داماهی و شکل گیری شهرک های مسکونی جدید ایفا کرده است. جمع بندی پژوهش حاکی از آن است که در بندرعباس وقف به صورت همزمان دو کارکرد حفاظت از هسته تاریخی و جهت دهی به گسترش کالبدی را برعهده دارد؛ بدین معنا که می توان آن را نه صرفا یک سازوکار مالی-حقوقی، بلکه به عنوان ابزاری موثر در برنامه ریزی و مدیریت توسعه شهری تلقی کرد. این امر ضرورت ادغام آگاهانه سیاست های اوقافی در فرایند برنامه ریزی شهری و بازآفرینی بافت های تاریخی را برجسته می سازد.

کلیدواژه ها:

شهر ، اسلامی ، فرهنگ وقف ، ساختار فضایی