از زیست پذیری تا حرکت واکاوی پیوند میان نظام حمل و نقل و زیست پذیری شهری در رشت

زیست پذیری شهری به عنوان مفهومی چند بعدی بازتاب دهنده کیفیت تجربه زیسته شهروندان بوده و نظام حمل و نقل شهری یکی از اثرگذارترین مولفه های شکل دهنده به آن محسوب می شود. در بسیاری از شهرهای متوسط مقیاس ایران از جمله شهر رشت، غلبه الگوی خودرو محور افزایش زمان سفر، افت کیفیت محیط شهری و کاهش کارایی شبکه حرکتی چالش های جدی در مسیر ارتقای زیست پذیری شهری ایجاد کرده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی و سیستم نگر به بررسی پیوند میان عملکرد نظام حمل و نقل شهری و زیست پذیری شهری در شهر رشت می پردازد. در این پژوهش شاخص های عملکردی حمل و نقل شامل زمان متوسط سفر، سرعت متوسط، تراکم ترافیک و ترکیب مدهای حمل و نقل در کنار شاخص های محیطی و اجتماعی به عنوان متغیرهای مستقل در نظر گرفته شده اند. متغیر وابسته پژوهش شاخص ترکیبی زیست پذیری شهری است که از مولفه هایی نظیر دسترسی پذیری، کیفیت محیطی، رضایت شهروندان، ایمنی و سرزندگی فضاهای شهری تشکیل شده است. داده های پژوهش ترکیبی از آمارهای رسمی شهری، مطالعات پیشین و مقادیر کالیبره شده مبتنی بر دامنه های معتبر ادبیات علمی بوده و به گونه ای تنظیم شده اند که رفتار واقعی سیستم حمل و نقل شهر رشت را بازنمایی کنند. پردازش داده ها با استفاده از نرمال سازی حداقل-حداکثر و وزن دهی مبتنی بر ادبیات علمی و روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) انجام شده است. تحلیل ها با بهره گیری از روش های آماری شامل تحلیل همبستگی، رگرسیون چندمتغیره، تحلیل مکانی (GIS)، تحلیل سناریو و حساسیت صورت گرفته است. نتایج پژوهش نشان می دهد که میان شاخص های عملکردی حمل و نقل و سطح زیست پذیری شهری رابطه ای معنادار و جهت دار وجود دارد. افزایش زمان سفر، سهم بالای خودرو شخصی و سطوح بالاتر آلودگی هوا اثر منفی مستقیمی بر زیست پذیری شهری دارند؛ در حالی که افزایش سهم حمل و نقل عمومی، تقویت پیاده محوری و ارتقای کیفیت محیطی به ویژه افزایش سرانه فضای سبز، نقش تعیین کننده ای در بهبود کیفیت زندگی شهری ایفا می کنند. یافته های تحلیل سناریو و حساسیت نشان می دهد که مداخلات ترکیبی شامل توسعه حمل و نقل عمومی، مدهای فعال و بهبود محیط شهری نسبت به اقدامات تک بعدی بیشترین تاثیر مثبت و پایدار را بر شاخص زیست پذیری شهری دارند. در مجموع نتایج پژوهش تاکید می کند که ارتقای زیست پذیری شهری در شهر رشت مستلزم تغییر رویکرد از برنامه ریزی خودرو محور به برنامه ریزی انسان محور و یکپارچه است؛ رویکردی که می تواند مبنایی تحلیلی برای تصمیم گیری و سیاستگذاری پایدار شهری فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

زیست پذیری شهری ، حمل و نقل شهری ، زمان سفر ، حمل و نقل عمومی ، برنامه ریزی انسان محور ، شهر رشت