تبیین احکام و اخلاق اسلامی در برنامه ریزی و طراحی شهری با تاکید بر قاعده حد کفاف (مورد مطالعه: منطقه ۲ شهر ارومیه)

شهر اسلامی همان طور که از نامش بر می آید، بستری است که در آن اصول و فلسفه اسلامی جاری و ساری است و اجزای آن نیز در این مسیر برنامه ریزی می شوند. در شهرسازی اسلامی به دلیل ماهیت شهرها و تاثیری که کاربری های شهری و نحوه بهره برداری از آن بر زندگی انسانی دارد، توجه به احکام و اخلاق اسلامی در تهیه طرح و برنامه های شهری نیازی اساسی است؛ بنابراین، در این پژوهش به تبیین احکام و اخلاق اسلامی در برنامه ریزی و طراحی شهری با تاکید بر قاعده فقهی حد کفاف در منطقه ۲ شهر ارومیه پرداخته شد. پژوهش حاضر به لحاظ روش از نوع توصیفی تحلیلی است و با استفاده از ویژگی های کمی و کیفی کاربرها (ماتریس چهارگانه سازگاری، مطلوبیت، ظرفیت و وابستگی) به بررسی جایگاه احکام و اخلاق اسلامی در برنامه ریزی و طراحی شهری پرداخته شد. طبق بررسی های کمی، کاربری های آموزشی، آموزشی تحقیقات و فناوری، بهداشتی درمانی، مذهبی، تفریحی گردشگری و صنعتی در منطقه ۲ شهر ارومیه از نظر وضعیت سرانه نسبت به طرح های بالادست با کمبود مواجه اند و سرانه کاربری های مدنظر از نظر قاعده فقهی حد کفاف به کفایت لازم نرسیده است. در مقابل کاربری های فرهنگی هنری، پارک ها و فضای سبز، ورزشی، اداری – انتظامی، مسکونی، تجاری و خدماتی، حمل ونقل و انبارداری، تاسیسات و تجهیزات شهری از نظر سرانه نسبت به طرح های بالادست، وضعیت پذیرفتنی و دارای کفایت لازم است. بررسی وضعیت محلات منطقه ۲ شهر ارومیه براساس تحلیل قاعده فقهی حد کفاف سرانه مسکن، خدمات پایه شهری و شبکه راه ها در طرح و برنامه ها نشان داد که محلات شماره ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۱۴، ۱۵، ۱۶ و ۱۸ دارای کمبود هستند. سنجش وضعیت کیفی کاربری ها با استفاده از ماتریس چهارگانه (سازگاری، مطلوبیت، وابستگی و ظرفیت) نیز نشان داد که ۳ محله (محلات شماره ۱۶، ۹ و ۶) در وضعیت کاملا مطلوب، چهار محله (محلات شماره ۱، ۴، ۸ و ۱۵) در وضعیت مطلوب و ۶ محله (محلات شماره ۴، ۵، ۷، ۱۱، ۱۷ و ۱۸) در وضعیت متوسطی قرار دارند. بقیه محلات نیز از نظر شاخص های کیفی در وضعیت نامطلوب و کاملا نامطلوب قرار گرفته اند و دارای کمبودهایی هستند. در کل نیز قاعده فقهی حد کفاف در برنامه ریزی و طراحی شهری منطقه ۲ ارومیه (با میانگین ۹۰/۲) رعایت نشده است.

کلیدواژه ها:

برنامه ریزی شهری ، شهر اسلامی ، احکام و اخلاق اسلامی ، قاعده فقهی حد کفاف ، ارومیه