امیرکبیر و مسئله سامان دهی دولت در ایران

باوجود پژوهش های فراوانی که درباره زندگی سیاسی، عملکرد و نوع حکمرانی امیرکبیر صورت گرفته است دامنه اختلاف نظرها درباره او همچنان روبه افزایش است. این اختلاف نظرها بیش از همه درباره الگوی حکمرانی و نوع دولت مطلوب امیرکبیر شکل گرفته است. همین موضوع به مسئله ای مهم در میان امیرکبیرپژوهان و صاحب نظران تاریخ معاصر تبدیل شده است. صاحب نظران به این پرسش که ایده امیرکبیر برای سامان دهی نظام سیاسی ایران چه بود و او در این میدان چگونه عمل کرد، پاسخ های متفاوتی داده اند و دیدگاه های مختلف و معارضی در این باره شکل گرفته است. از همین رو، این موضوع، همچنان مسئله ای جدی و اندیشیدنی است. این مقاله نیز به همین مسئله می پردازد. به همین منظور، نگارنده ابتدا به شناسایی مهم ترین ایده های مطرح شده درباره نوع حکمرانی امیرکبیر و دولت مطلوب او می پردازد، سپس این ایده ها را نقد می کند. از میان دیدگاه های مطرح شده، این مقاله به آرای رابرت گرنت واتسن، فریدون آدمیت، محمدعلی اکبری و داود فیرحی می پردازد. علت انتخاب آن ها تفاوت دیدگاه های آن هاست. این مقاله بدون آنکه هیچ یک از این دیدگاه ها را بپذیرد می کوشد نگاه متفاوتی درباره الگوی حکمرانی مطلوب امیرکبیر مطرح کند و بر دامنه این اختلاف ها بیفزاید. یافته های تحقیق نشان می دهد که هیچ یک از ایده های مطرح شده (استبداد منور، سلطنت منتظم، حکمرانی اقتدارگرا، سلطنت مشروطه) با توجه به اوضاع جامعه ایران آن روز، کارآمد نیستند؛ لذا باید ماهیت دولت مدنظر امیرکبیر و عملکرد او را در چهارچوب گام های آغازین جهت تشکیل دولت مطلقه در ایران فهم کرد.

کلیدواژه ها:

امیرکبیر ، حکمرانی ، حکومت مطلقه ، حکومت مشروطه ، حکومت منتظم