دیپلماسی اقتصادی دولت دکتر مصدق: گذار از درآمدهای نفتی به توسعه تجارت خارجی (۱۳۳۰-۱۳۳۲)

با ملی شدن صنعت نفت و بروز اختلاف میان ایران و انگلستان، دولت انگلستان با ادعای مالکیت بر نفت ایران، از فروش نفت این کشور جلوگیری کرد. در واکنش به این وضعیت، دولت دکتر مصدق برای حفظ استقلال سیاسی و کاهش وابستگی مالی به نفت، تصمیم گرفت بودجه دولت را تا حد امکان از مسیرهایی غیر از درآمدهای نفتی تامین کند. بر این اساس، سیاست افزایش صادرات غیرنفتی و کاهش واردات غیرضروری در دستور کار برنامه های اقتصادی این دولت قرار گرفت و اقدام هایی برای بهبود تجارت خارجی کشور انجام شد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر اسناد منتشرنشده آرشیو ملی ایران، اسناد وزارت امور خارجه و آمارهای رسمی اداره کل گمرک، به بررسی و تحلیل اقدام های دولت درزمینه بهبود تجارت خارجی می پردازد. یافته های تحقیق نشان می دهد که اقدام هایی چون توسعه تولیدات داخلی، طبقه بندی کالاهای وارداتی و صادراتی، ایجاد نهادهای تسهیلگر و گسترش روابط پایاپای با دیگر کشورها، به افزایش صادرات غیرنفتی و بهبود تراز تجاری در دوره مورد مطالعه انجامید. مقایسه آمار گمرکی این دوره گویای آن است که این سیاست ها تا حدی در جبران کاهش درآمدهای نفتی موفق بود؛ در نتیجه، دولت دکتر مصدق در شرایط بحران اقتصادی توانست بودجه کشور را بدون اتکا به درآمدهای نفتی مدیریت کند و تجربه ای مهم در بهره گیری از ظرفیت های غیرنفتی اقتصاد ایران بر جای گذارد.

کلیدواژه ها:

دکتر محمد مصدق ، دولت دکتر مصدق ، درآمدهای نفتی ، تجارت خارجی ایران ، صادرات غیرنفتی ، واردات