انتخاب بهینه فناوری مدیریت و بازیافت لجن نفتی با استفاده از چارچوب ترکیبی AHP-TOPSIS تقویت شده با هوش مصنوعی: مطالعه موردی صنعت نفت و گاز ایران

لجن صنعتی نفت و گاز به عنوان یکی از خطرناک ترین پسماندهای ویژه شناخته می شود که حاوی هیدروکربن های سنگین، فلزات سنگین و ترکیبات سمی پایدار است و مدیریت نادرست آن می تواند آلودگی گسترده خاک، آب های زیرزمینی و هوا را به دنبال داشته باشد. این پژوهش با هدف انتخاب بهینه ترین روش مدیریت و دفع این لجن با رویکرد تصمیم گیری چندمعیاره (MCDM) و تلفیق هوش مصنوعی انجام شد. چهار گزینه اصلی شامل (۱) سوزاندن در کوره مجهز، (۲) تثبیت و جامدسازی شیمیایی، (۳) دفن بهداشتی مهندسی شده و (۴) بازیافت مواد و انرژی مورد ارزیابی قرار گرفتند. معیارهای تصمیم گیری در ۱۰ دسته شامل هزینه کل چرخه عمر، اثرات زیست محیطی، ایمنی و ریسک بهداشتی، کارایی فنی، مصرف انرژی، قابلیت اجرا در ایران، تولید محصولات با ارزش افزوده، پذیرش اجتماعی-قانونی، کاهش حجم پسماند و انعطاف پذیری نسبت به نوع لجن تعریف شدند. وزن دهی معیارها با روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) بهبودیافته و با نرخ ناسازگاری ۰.۰۶۷ انجام شد که در آن معیار «اثرات زیست محیطی» (وزن ۰.۱۸۴) و «هزینه کل» (وزن ۰.۱۵۲) بالاترین اهمیت را داشتند. رتبه بندی نهایی گزینه ها با روش TOPSIS نشان داد که «بازیافت مواد و انرژی و مواد» با امتیاز نزدیکی نسبی ۰.۷۴۲ به طور قاطع بهترین گزینه است. این روش کمترین ریسک زیست محیطی، کوتاه ترین دوره بازگشت سرمایه (کمتر از ۳ سال) و بالاترین ارزش افزوده اقتصادی را ارائه می دهد. تحلیل حساسیت نیز پایداری این رتبه بندی را تایید کرد. نتایج تاکید دارد که صنعت نفت و گاز ایران باید به سرعت از روش های سنتی دفع به سمت بازیافت پیشرفته حرکت کند.

کلیدواژه ها:

لجن نفتی ، تصمیم گیری چندمعیاره (MCDM) ، بازیافت مواد و انرژی ، TOPSIS ، مدیریت پسماندهای خطرناک