تحول پارادایمی مسئولیت مدنی از انسان محوری به الگوریتم محوری : تدوین الگوی جامع جبران خسارت در نظام حقوقی ایران با رویکرد تطبیقی و فقهی

گسترش روزافزون سیستم های هوش مصنوعی مجهز به ویژگی های فنی متمایزی چون خودمختاری و یادگیری عمیق، ابعاد مختلف حیات بشری را متحول ساخته و به تبع آن، مبانی کلاسیک حقوق مسئولیت مدنی را با چالش های بنیادینی مواجه کرده است. این فناوری ها از طریق ایجاد پدیده «جعبه سیاه» و در نتیجه، انقطاع رابطه مستقیم میان فعل انسانی و ضرر حادث شده، فرآیند انتساب مسئولیت بر مبنای تقصیر سنتی را در بسیاری از فرض ها ممتنع ساخته و زمینه ساز بروز «شکاف مسئولیت» شده اند.پژوهش حاضر با هدف تبیین تحول پارادایمی از انسان محوری به الگوریتم محوری، تدوین الگویی جامع و بومی جهت جبران خسارت در نظام حقوقی ایران را تسبیب می نماید. روش این مطالعه، توصیفی-تحلیلی و تطبیقی با تاکید بر مقررات نوین اتحادیه اروپا و بازخوانی مبانی فقه امامیه است. واکاوی داده ها دلالت بر آن دارد که قواعد عمومی مسئولیت مدنی در حقوق ایران، به دلیل تمرکز بر رفتار فیزیکی انسان و ضرورت اثبات تقصیر، در مواجهه با رفتارهای زیان بار سیستم های هوشمند خودمختار از کارایی و بازدارندگی لازم برخوردار نیستند. در مقابل، رویکردهای نوین بین المللی با تفکیک میان سیستم های پرخطر و کم ریسک، به سمت پذیرش مسئولیت محض و استقرار اماره سببیت متمایل شده اند.این تحقیق با نقد و رد نظریه اعطای شخصیت حقوقی مستقل به هوش مصنوعی، الگوی «مسئولیت مطلق تضامنی» میان تولیدکننده و کاربر را بر پایه بازخوانی قواعد فقهی تسبیب، اتلاف و لاضرر به عنوان راهکار نهایی تبیین می کند. در نهایت، استقرار این نظام مسئولیت در کنار پیش بینی ابزارهای مکملی چون بیمه اجباری و صندوق جبران خسارت، می تواند ضمن حمایت حداکثری از زیان دیدگان، امنیت حقوقی لازم را جهت توسعه و استقرار ایمن فناوری های هوشمند فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، الگوریتم محوری ، شکاف مسئولیت ، پدیده جعبه سیاه ، شخصیت حقوقی الکترونیکی ، مسئولیت محض یا مطلق ، مسئولیت مطلق تضامنی ، فقه امامیه ، حسابرسی الگوریتمی.