تحلیل ساختاری چالش های فرآیند ترخیص کالا در گمرکات ایران و ارائه مدل جامع بهبود مبتنی بر تحول دیجیتال و مدیریت ریسک

فرآیند ترخیص کالا در گمرکات ایران یکی از گلوگاه های کلیدی زنجیره تامین و تجارت خارجی است که ناکارآمدی آن موجب افزایش زمان ترخیص، رشد هزینه های انبارداری و دموراژ، رسوب کالا، کاهش رقابت پذیری بنگاه ها و ایجاد انگیزه برای روی آوری به مسیرهای غیررسمی می شود. هدف این پژوهش، شناسایی نظام مند چالش های ساختاری و عملیاتی ترخیص کالا در گمرکات اجرایی ایران و ارائه راهکارهای تحول ساز برای بهبود عملکرد گمرک با تکیه بر تحول دیجیتال، مدیریت ریسک و هماهنگی بین سازمانی است. روش تحقیق از نوع توصیفی–تحلیلی بوده و داده ها از طریق مطالعه اسنادی و کتابخانه ای (قوانین و مقررات گمرکی، آیین نامه ها، منابع سازمان های بین المللی نظیر WCO و WTO و گزارش های تحلیلی) و همچنین تجارب میدانی و دانش حرفه ای گردآوری و تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهد کندی ترخیص در ایران ماهیتی چندعلتی و سیستمی دارد و از ترکیب بروکراسی پیچیده و فرآیندهای موازی، بی ثباتی و ابهام مقررات، ضعف یکپارچگی سامانه های اطلاعاتی، کمبود زیرساخت های کنترلی (اسکنر و آزمایشگاه)، چالش های ارزی و اختلاف در ارزش گذاری کالا، و نیز عوامل انسانی–سازمانی مانند ترس از تصمیم گیری و زمینه های فساد اداری ناشی می شود. بر این اساس، پژوهش یک چارچوب بهبود سه سطحی ارائه می کند: اقدامات کوتاه مدت برای تسهیل رویه های جاری، اصلاحات میان مدت ساختاری شامل ساده سازی مقررات و حذف مجوزهای غیرضروری، و تحول بلندمدت با استقرار «پنجره واحد ملی»، اجرای کامل فرآیندهای پیش از ورود (Pre-Arrival Processing)، تحلیل داده و مدیریت ریسک هوشمند، و یکپارچه سازی API با بازیگران لجستیک و بانکی. نتیجه گیری نشان می دهد اجرای هماهنگ این بسته اصلاحی می تواند به کاهش چشمگیر زمان و هزینه ترخیص، افزایش شفافیت و ارتقای رضایت فعالان اقتصادی و در نهایت بهبود رقابت پذیری اقتصادی کشور منجر شود.

کلیدواژه ها:

ترخیص کالا ، گمرک ایران ، پنجره واحد ، تحول دیجیتال ، مدیریت ریسک ، تسهیل تجارت