بررسی و شناسایی مولفه های تاثیرگذار بر خزانه داری و اسناد خزانه (مطالعه موردی شهرداری تهران)

این پژوهش با هدف شناسایی و اولویت بندی مولفه های کلیدی موثر بر کارایی خزانه داری و مدیریت اسناد خزانه در شهرداری تهران انجام شده است. با توجه به رشد فزاینده هزینه های شهری، ناترازی ساختاری منابع و مصارف، و نیاز روزافزون به تامین مالی از طریق ابزارهای نوین مانند صکوک (اسناد خزانه اسلامی)، فقدان یک چارچوب جامع، بومی و عملیاتی برای خزانه داری در کلانشهر تهران به وضوح احساس می شود. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش اساسی است که کدام مولفه ها و ابعاد مدیریتی می توانند به بهبود شفافیت، کارایی عملیاتی و انضباط مالی در خزانه شهرداری منجر شوند.. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت و روش، توصیفی-پیمایشی با رویکرد آمیخته (کیفی-کمی) است. در مرحله کیفی، با استفاده از مطالعه کتابخانه ای نظام مند، تحلیل اسناد مالی شهرداری، مرور گزارش های سازمان بازرسی کل کشور، دیوان محاسبات و استانداردهای بین المللی حسابداری بخش عمومی (IPSAS)، فهرست اولیه مولفه ها استخراج گردید. سپس با به کارگیری تکنیک دلفی فازی دو مرحله ای، نظرات ۱۸ نفر از خبرگان مالی و اقتصادی شاغل در معاونت مالی و اقتصادی شهرداری تهران اخذ و مولفه ها غربال و نهایی سازی شدند. در مرحله کمی، پرسشنامه محقق ساخته با ۴۲ گویه در اختیار ۸۰ نفر از کارشناسان مالی و حسابداری شهرداری تهران قرار گرفت. روایی محتوا با استفاده از نسبت روایی محتوا (CVR) و شاخص روایی محتوا (CVI) و پایایی با ضریب آلفای کرونباخ (۰٫۸۹) مورد تایید قرار گرفت. تحلیل داده ها با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) و نرم افزار SmartPLS ۳ انجام شد. نتایج پژوهش نشان داد که مدل نهایی خزانه داری کارآمد در شهرداری تهران مشتمل بر ۶ بعد اصلی و ۲۸ مولفه است که عبارتند از: (۱) یکپارچه سازی اطلاعات مالی و هماهنگ سازی لحظه ای کلیه درآمدهای خزانه، (۲) مدیریت تعادل پویا بین منابع و مصارف با افق میان مدت، (۳) برنامه ریزی و اعمال سیاست های مدیریت هزینه، (۴) مدیریت یکپارچه دارایی های نقد و غیرنقد (دریافت ها و پرداخت ها)، (۵) انتشار، نظارت و مدیریت صکوک (اسناد خزانه اسلامی) جهت تامین مالی پروژه های عمرانی، و (۶) نظارت بر منابع حاصل از پروژه های مشارکتی و شرکت های کارگزاری. همچنین تهیه تراز روزانه خزانه و به روزرسانی دفاتر به عنوان زیرساخت اجرایی مدل در نظر گرفته شده است. ضرایب مسیر (Path Coefficients) نشان داد که بعد «مدیریت تعادل منابع و مصارف» با ضریب ۰٫۹۲ دارای بالاترین تاثیر و بعد «نظارت بر پروژه های مشارکتی» با ضریب ۰٫۷۴ دارای کمترین تاثیر بر کارایی خزانه داری است. مدل پیشنهادی این پژوهش، بر خلاف دستورالعمل های صرفا اداری پیشین، مبتنی بر واقعیت های مالی شهرداری تهران و منطبق با اصول نوین حکمرانی مالی در بخش عمومی است. مدیران مالی و اقتصادی شهرداری ها با بهره گیری از این مولفه ها می توانند به طور صحیح از دستورالعمل خزانه داری بهره مند شده و گام موثری در جهت کاهش کسری بودجه نقدی، افزایش شفافیت در اسناد خزانه و بهبود انضباط مالی بردارند. اجرای این مدل در شهرداری تهران به عنوان یک مطالعه موردی می تواند الگویی برای سایر کلانشهرهای ایران باشد. پیشنهاد می شود مطالعات آتی به بررسی رابطه بین پیاده سازی این مدل و شاخص های عملکردی نظیر نسبت نقدینگی، دوره وصول مطالبات و نرخ بازده سرمایه گذاری بپردازند.

کلیدواژه ها:

خزانه داری یکپارچه ، اسناد خزانه اسلامی (صکوک) ، مدیریت نقدینگی ، حکمرانی مالی بخش عمومی ، شهرداری تهران ، IPSAS ، مدل سازی معادلات ساختاری.