گمرک باجگیران و تحول مناسبات تجاری- سیاسی ایران و روسیه در عصر قاجار: از نظام ایلی تا مدرنیزاسیون اروپایی

تاریخ دریافت: ۱۹/۰۱/۱۴۰۵ تاریخ پذیرش: ۱۳/۰۳/۱۴۰۵ چکیده گمرک باجگیران در شمال شرق ایران، طی سده نوزدهم و اوایل سده بیستم میلادی، یکی از شریان های حیاتی تجارت خارجی ایران بود. این گمرک علاوه بر بعد اقتصادی، در حوزه سیاسی و امنیتی نیز نقش برجسته ای داشت. حضور نیروهای محلی، استقرار تشکیلات گمرکی منظم، فعالیت ماموران بلژیکی و نظارت دولت مرکزی بر رفت وآمدها، همه و همه از این گمرک یک نقطه کلیدی ساخته بود. این گمرک نه تنها ابزار کنترل قاچاق و تنظیم عبور و مرور محسوب می شد، بلکه به تدریج به بستری برای مدیریت امنیت منطقه ای، تثبیت مرزها، و تنظیم روابط روزمره با دولت روسیه تبدیل شد. در این پژوهش از روش تحقیق تاریخی و تطبیقی استفاده شده است. روش انجام کار به صورت کتابخانه ای و نحوه جمع آوری اطلاعات به شیوه فیش برداری بوده است که با طرح این سوال که گمرک باجگیران در بستر تحولات ژئوپلیتیکی ناشی از انعقاد قرارداد آخال و اصلاحات اداری بلژیکی ها، چگونه از یک واحد سنتی مرزی به نهادی مدرن با کارکردهای اقتصادی، سیاسی و امنیتی تحول یافت؟ هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی گمرک باجگیران در شمال خراسان و کارکردهای این گمرک و گذرگاه مرزی می باشد. یافته های پژوهش نشان می دهد که گمرک باجگیران فراتر از یک ایستگاه وصول عوارض و گذرگاه مرزی، به نمادی از مدرن گرایی دولت قاجار در مناطق مرزی و نقطه تلاقی جریان های کالا، انسان و اندیشه در شمال شرق ایران بدل شد.

کلیدواژه ها:

کلیدواژه ها: گمرک باجگیران ، قاجار ، روابط ایران و روسیه ، نظام ایلی ، مدرنیزاسیون اروپایی.