عنوان مقاله عنوان مقاله عنوان مقاله عنوان مقاله عنوان مقاله

چکیده پژوهش حاضر به واکاوی جایگاه اجتماعی و کارکردهای اقتصادی طبقه «دهقانان» در دوران گذار از نظام ساسانی به ساختار خلافت اسلامی می پردازد. پرسش اصلی این است که چگونه این طبقه توانست علی رغم تغییرات بنیادین سیاسی، نقش میانجی گرانه خود را میان جامعه محلی ایران و فاتحان عرب حفظ کرده و به ستون فقرات نظام دیوان سالاری خلافت تبدیل شود؟ در پاسخ، این فرضیه مطرح است که دهقانان با تکیه بر دانش انباشته و تجربه مدیریت روستایی، به ابزاری گریزناپذیر برای اعراب در بهره برداری از منابع مالی ساسانی بدل شدند و با انتقال ساختار «دفتر و دیوان» به حکومت جدید، از یک سو از تخریب اراضی جلوگیری کرده و از سوی دیگر، بقای امتیازات طبقاتی خود را تضمین نمودند. این مطالعه با بهره گیری از روش توصیفی–تحلیلی و واکاوی منابع دست اول تاریخی، نشان می دهد که دهقانان نه تنها کنشگرانی منفعل نبودند، بلکه با کنشگری ساختاری، معماری نظام مالی خلافت را متناسب با سنت های بومی تنظیم کردند. یافته ها حاکی از آن است که روند تعریب دیوان ها در دوره عبدالملک مروان، نه به حذف دهقانان، بلکه به دگرگونی شکلی و زبانی این طبقه در قالب «دبیران عربی نویس» منجر شد. در نهایت، این میانجی گری استراتژیک، عامل اصلی استمرار نهادهای سیاسی–اقتصادی ساسانی در جهان اسلام و ارتقای دهقانان از «واسطه محلی» به «معماران دیوان سالاری خلافت» بود.

کلیدواژه ها:

کلیدواژه ها: دهقانان ، خلافت اسلامی ، نظام خراج ، دیوان سالاری ساسانی ، تعریب دیوان ، فتوحات.