واکاوی نقش خیزران در تحول مناسبات قدرت سیاسی عصر عباسی از مهدی تا هارون الرشید

چکیده خیزران، همسر مهدی عباسی و مادر هادی و هارون الرشید، از برجسته ترین زنان تاثیرگذار در تاریخ سیاسی خلافت عباسی به شمار می آید که توانست از جایگاهی فراتر از نقش های سنتی زنان در دربار برخوردار شود و در فرآیند تصمیم سازی سیاسی، تعیین جانشین، انتصاب کارگزاران و مدیریت مناسبات قدرت نقش آفرینی کند. مسئله اصلی این پژوهش بررسی چگونگی تاثیرگذاری خیزران بر تحول ساختار قدرت سیاسی خلافت عباسی و تبیین سازوکارهای نفوذ وی در دوره حکومت مهدی، هادی و سال های آغازین خلافت هارون الرشید است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی ابعاد مختلف نقش سیاسی خیزران و ارزیابی جایگاه او در تحولات درونی دستگاه خلافت عباسی انجام شده است. روش پژوهش توصیفی تحلیلی بوده و داده های مورد نیاز با تکیه بر منابع دست اول تاریخی، به ویژه گزارش های طبری، یعقوبی، مسعودی، بلاذری و ابن اثیر و نیز پژوهش های جدید گردآوری و تحلیل شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که خیزران با بهره گیری از موقعیت خانوادگی، نفوذ در دربار، ایجاد شبکه ای از حامیان سیاسی و ارتباط موثر با نخبگان دیوانی، به یکی از مهم ترین بازیگران عرصه قدرت در عصر عباسی نخست تبدیل شد. نقش او در تثبیت ولایتعهدی هارون الرشید، مقابله با سیاست های هادی در محدودسازی نفوذ خاندان خلافت و تاثیرگذاری بر تصمیمات سیاسی حکومت، بیانگر آن است که زنان دربار عباسی در برخی مقاطع تاریخی توانسته اند فراتر از جایگاه رسمی خود در روند شکل گیری و انتقال قدرت نقش ایفا کنند. از این رو، خیزران را می توان یکی از موثرترین چهره های زن در تاریخ سیاسی خلافت عباسی و نمونه ای برجسته از نفوذ غیررسمی زنان در ساختار قدرت اسلامی دانست.

کلیدواژه ها:

کلیدواژه ها: خیزران ، خلافت عباسی ، مهدی عباسی ، هارون الرشید ، زنان و قدرت ، جانشینی سیاسی ، دربار عباسی