ارزیابی خطر سلامتی و شناسایی سهم منابع آلاینده برخی فلزات سنگین در گرد و غبار خیابانی شهرستان بروجرد با استفاده از مدل ماتریس تجزیه مثبت (PMF)

چکیدهسابقه و هدف: از جمله اجزای پیچیده گرد و غبار خیابانی، فلزات سنگین می باشند که به دلیل سمیت بالا، پنهان شدن، پایداری و تجمع بیولوژیکی تبدیل به یک مشکل شهری و زیست محیطی شده است و توجه زیادی را به خود جلب کرده اند. وجود فلزات سنگین در گرد و غبار خیابانی باعث می شود که آن ها در بدن انسان انباشته و در نتیجه تبدیل به خطرات بهداشتی و به خطر افتادن سلامتی شوند. مطالعه با هدف ارزیابی خطر سلامتی و شناسایی سهم منابع آلاینده برخی فلزات سنگین در گرد و غبار خیابانی شهرستان بروجرد با استفاده از مدل ماتریس تجزیه مثبت (PMF)انجام شد.مواد و روش ها: ۴۱ نمونه گرد و غبار خیابانی جمع آوری شد. نمونه ها به صورت ترکیبی (مخلوط ۳ نمونه با هم در فاصله m۵ تا ۱۰) و با وزن تقریبی g ۱۰۰ بدست آمدند و نمونه ها برای انجام آنالیز فلزات سنگین به آزمایشگاه منتقل گردیدند و در نهایت غلظت کل (شبه کل) فلزات As، Cd، Pb، Zn، Cu و Ni ابتدا از روش هضم اسیدی با استفاده از اسید نیتریک ۴ نرمال عصاره گیری شد. از مدل ماتریس تجزیه مثبت (PMF) برای شناسایی و سهم آلاینده ها استفاده شد.یافته ها: میانگین غلظت سرب، کادمیم، مس، نیکل، روی و آرسنیک به ترتیب ۶۱/۶۶، ۹۷/۰، ۱۹، ۷۶/۴۹، ۴۳/۲۶۴ و ۰۴/۴۰ میلیگرم بر کیلوگرم بود. بنابر این روند غلظت فلزات سنگین بر اساس میانگین به این صورت است: Zn > Pb > Ni > As > Cu > Cd.. با توجه به نتایج PMF سهم هر فاکتور از کل سهم منابع به دست آمد. که منبع طبیعی (F۱)، منبع پوشش لاستیک وسایل نقلیه (F۲)، منبع گازهای صنعتی (F۳) و منبع حمل و نقل (F۴) به ترتیب ۱/۲۷ % ، ۳/۱۷ %، ۶/۲۹ % و ۲۶ % از کل سهم را تشکیل می دهند. طبق نتایج ارزیابی خطر، مقدار HI فلزات سرب و آرسنیک برای کودکان بیشتر از حد آستانه (۱= HI) به دست آمد که نشان دهنده این است که این فلزات ممکن است خطرات بیماری های غیر سرطانی بالایی برای کودکان داشته باشند، اما برای برای بزرگسالان مقدار HI برای همه فلزات کمتر از ۱ محاسبه شد. خطر بیماری های سرطانی از طریق مسیر استنشاق برای کودکان و بزرگسالان نیز تقریبا ناچیز است.نتیجه گیری: غلظت فلزات سنگین در گرد و غبار خیابانی منطقه مورد مطالعه بیشتر تحت تاثیر گازهای صنعتی بودند. با توجه به عبور و مرور وسایل نقلیه در شهرستان بروجرد، منبع حمل و نقل (F۴) نیز ۲۶% از کل سهم آلودگی در منطقه را تشکیل می دهند که عمدتا شامل فلزات سرب و روی است. با توجه به سهم بالای این فلزات می توان احتمال داد غلظت بالای این فلزات می تواند بیشتر ناشی از ترافیک شهری باشد. به طور کلی نتایج این تحقیق اطلاعات مفیدی را برای مقامات محلی ارایه می دهد تا برای کنترل و کاهش انتشار آلودگی در شهرستان بروجرد، سیاست های پایدار را انتخاب و توسعه دهند.

کلیدواژه ها:

گرد و غبار خیابانی ، مدل ماتریس تجزیه مثبت ، خطر سلامتی ، بروجرد