تعیین و تبیین نقش کارخانه های شهری و واحدهای صنعتی در الگوی توسعه پایدار مساکن شهری نمونه موردی کلانشهر ارومیه

با توسعه شهرها و مطرح شدن اصل توسعه پایدار توجه به اصل پایداری مناطق مرزی هرچه بیشتر مورد توجه قرار می گیرد (۲۰۱۶, Asongu۰۲۰: ۴۱۱; UN-Habitat). شهرهای مناطق مرزی ایران غالبا با چالش هایی از جمله کمبود زیرساخت های توسعه ای، ضعف بنیان های اقتصادی، تراکم اندک جمعیت و پراکندگی آن در نواحی نزدیک به مرز، عدم تعادل و نابرابری های اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی با مناطق مرکزی، پایین بودن شاخص های توسعه و فقدان یک چارچوب عملی برای شناخت و تحلیل مواجه هستند (افشردی و همکاران، ۱۳۹۳: ۲۶). بررسی و مطالعه چالش های توسعه پایدار در کلانشهرهای مرزی کشور برای دولت ها وظیفه ای دشوار است. سیستم های شهری در مناطق مرزی موفق به فراهم ساختن ظرفیتی برای رشد و توسعه پایدار در این شهرها نشده اند و این موضوع استراتژی ها و رویکردهای جدیدی را ایجاب می کند که دولت ها، آژانس های توسعه بین المللی و سایر نهادها برای حمایت از توسعه آن ها بسیج شوند (ملک پور اصل و قورچی، ۱۴۰۰: ۱۲۴). این طرز نگاه و دید چالش های بسیاری را در مواجهه با مدیریت مناطق مرزی مطرح می کند و رویکردهایی را برای فائق آمدن بر این موارد از چشم اندازهای جهانی و منطقه ای و ملی بررسی می کند. این در حالی است که استفاده از منابع لازم برای تحقق فرآیند توسعه شهری مناطق مرزی اجتناب ناپذیر است. ایران با دارا بودن ۱۶ استان مرزی از ۳۱ استان، خود دارای مرز طولانی ۷۸۱۶ کیلومتری است. طول مرزهای زمینی ایران برابر با ۵۴۴۰ کیلومتر است که با ۷ کشور مرز زمینی مشترک دارد. همچنین در کل کشور، ۱۱۸ شهرستان مرزی، ۳۲۰ نقطه شهری و ۲۵۰۹۹ نقطه روستایی وجود دارد. در بین سکونتگاه های مناطق مرزی ایران شهرها از اهمیت بالایی برخوردارند و جمعیتی در حدود ۱۱ میلیون نفر را شامل می شوند (رحمانی فضلی و سعیدی، ۱۳۹۴: ۱۰). بنابراین مناطق مرزی به واسطه دوری از مرکز، انزوای جغرافیایی و توسعه نیافتگی و... تفاوت های فاحشی از نظر برخورداری از رفاه و توسعه در مقایسه با مراکز عمده جمعیتی دارند که این تفاوت ها منجر به گسست این دو ناحیه و ایجاد یک رابطه استثماری به نفع مرکز می شود. شهرنشینی، پدیده غالب عصر حاضر است که به دنبال خود منشا تحولات بنیادین در کشورها گردیده است. از طرف دیگر افزایش سرسام آور جمعیت شهری جهان تاثیرات مختلفی بر محیط شهری ایجاد کرده است. امروزه ۵۴ درصد از جمعیت جهان در مناطق شهری زندگی می کنند و انتظار می رود تا سال ۲۰۵۰ تا ۶۰ درصد افزایش یابد. این روند افزایشی در شهرها تاثیرات مختلفی بر محیط شهری ایجاد کرده است. به عبارتی دیگر ناتوانی بسیاری از شهرها در تامین زیرساخت و خدمات متناسب با افزایش جمعیت سبب شهرنشینی لجام گسیخته ای می شود که پیامدهای مهمی بر کیفیت زیست و ثبات اجتماعی شهرها دارد. امروزه شهرها به عنوان مصرف کننده و توزیع کننده اصلی کالاها و خدمات و نیز به دلیل مسائل و چالش های اساسی مانند ترافیک و تراکم زمین، ساختمان های متروک و خالی از سکنه، تغییر کاربری، آلودگی صوتی، آلودگی آب و بسیاری از موضوعات محیط زیستی، دیگر کانون توجه بحث پایداری شده اند. بنابراین به منظور دستیابی به یک وضعیت پایدار واقعی در شهرها تدوین سیاست هایی جهت حصول به شهرهای پایدار برای دستیابی به جامعه ای پایدار ضروری است. به همین منظور مقوله ای مهم تحت عنوان توسعه پایدار در چند دهه اخیر مورد توجه جدی و اساسی اندیشمندان و متفکران توسعه قرار گرفت. مبحث توسعه پایدار در دهه های اخیر بخش وسیعی از ادبیات برنامه ریزی شهری را به خود اختصاص داده است. دگرگونی های پدید آمده در زمینه علم و فناوری ضمن آن که افق های نوینی را فراروی خدمات گوناگون گشوده مسئولیت های جدیدی را نیز برای بخش عمومی ایجاد کرده است. این دگرگونی ها به یک مفهوم به معنای پدید آمدن نقش های جدید و متفاوت برای بخش عمومی و به گونه خاص برای دولت تلقی می شود. در این راستا اداره شهرها نیز تبدیل به موضوعی قابل توجه شده است و بدون شک تنها یک مدیریت شهری موفق می تواند شهر را به سمت توسعه پایدار پیش ببرد و باعث افزایش رفاه ساکنان شهر شود. بررسی و مطالعه چالش های توسعه در شهرهای کشورهای در حال توسعه برای دولت ها وظیفه ای دشوار است. سیستم های شهری در این گونه شهرها موفق به فراهم ساختن ظرفیتی برای رشد و توسعه این شهرها نشده اند و این موضوع استراتژی ها و رویکردهای جدیدی را ایجاب می کند.

کلیدواژه ها:

توسعه پایدار ، کارخانه های شهری ، الگوی مسکن ، کلانشهر ارومیه