مرور تحلیلی نقش فناوری های نوظهور در زیباسازی شهری پایدار؛ از اینترنت اشیاء و هوش مصنوعی تا واقعیت افزوده

زیباسازی شهری در دهه های اخیر از یک برنامه «تزئینی و پروژه محور» به حوزه ای بین رشته ای تبدیل شده است که همزمان با کیفیت ادراک شده، محیط زیست پذیری، عدالت فضایی و کارایی زیست محیطی گره می خورد. در این میان فناوری های نوظهور شهر هوشمند به ویژه اینترنت اشیاء، هوش مصنوعی و واقعیت افزوده ظرفیت هایی فراهم کرده اند که می توانند زیباسازی را از سطح بهبود «ظاهر» به سطح بهبود عملکرد «تجربه محور» ارتقاء دهند؛ یعنی از مدیریت نور، پاکیزگی و منظر تا تقویت مشارکت و معنادهی مکانی. با این حال شواهد ادبیات نشان می دهد که نسبت میان فناوری و زیباسازی پایدار نه بدیهی است و نه یک سویه؛ فناوری می تواند همزمان مولد کیفیت بصری و تجربه شهری و نیز مولد ناهمسانی، نظارت پذیری و تقلیل گرایی ابزاری باشد. این مقاله با رویکرد مرور تحلیلی دامنه نگر بدن های منتخب از مطالعات فارسی و انگلیسی را درباره پیوند فناوری های نوظهور و زیباسازی شهری پایدار سنتز می کند و می کوشد سه پرسش را پاسخ دهد: فناوری های نوظهور از طریق چه سازوکارهایی بر زیباسازی پایدار اثر می گذارند؟ شواهد تجربی موجود از حیث روش شناسی و سنجه های ارزیابی چه قوت ها و کاستی هایی دارد؟ و چه شکاف هایی دستور کار پژوهشی و الزامات حکمرانی را شکل می دهد؟ یافته ها نشان می دهد اینترنت اشیاء عمدتا از مسیر حسگری، کنشگری و مدیریت بلادرنگ بر کیفیت های قابل مشاهده (نور، پاکیزگی، نظم، عملکرد) اثر می گذارد؛ هوش مصنوعی از مسیر دیدن و استنتاج امکان سنجش ادراکات زیبایی شناختی در مقیاس بزرگ و تصمیم یاری را فراهم می کند و واقعیت افزوده از مسیر میانجیگری ادراک و مشارکت می تواند فرایندهای طراحی و توافق اجتماعی را غنی کند. با این حال شکاف اصلی در ادبیات جدایی سنجه های فنی از سنجه های تجربه محور و عدالت محور است، بنابراین چارچوب مفهومی یکپارچه ای پیشنهاد می شود که فناوری را نه ابزار خنثی بلکه مداخله ای اجتماعی-فنی با پیامدهای ادراکی، زیست محیطی و نهادی می فهمد.

کلیدواژه ها:

زیباسازی شهری پایدار ، شهر هوشمند ، اینترنت اشیاء ، هوش مصنوعی ، واقعیت افزوده ، منظر شهری ، حکمرانی داده ، عدالت فضایی