نظم حقوقی بهره برداری از فضاهای هوایی شهری؛ چالش ها و چشم اندازها (مطالعه تطبیقی ایران و تجارب جهانی)

تحولات فناورانه در عرصه حمل و نقل و خدمات شهری در دهه های اخیر موجب بروز نسل جدیدی از فناوری های هوایی همچون پهپادها و تاکسی های پرنده شده است. این نوآوری ها فرصت های مهمی در جهت ارتقای کیفیت زندگی شهروندان، کاهش بار ترافیک زمینی، تسریع در ارائه خدمات امدادی و بهینه سازی مدیریت شهری فراهم می آورند. با این حال، بهره برداری از فضاهای هوایی شهری بدون توجه به ابعاد حقوقی و قانونی می تواند پیامدهای پیچیده ای در حوزه امنیت، ایمنی، حریم خصوصی، عدالت فضایی و پایداری محیط زیست به همراه داشته باشد. در ایران حقوق شهری تاکنون عمدتا بر ابعاد زمینی و کالبدی شهر متمرکز بوده و فضای هوایی شهری در چارچوب حقوقی مشخصی مورد توجه قرار نگرفته است. این خلا قانونی ضرورت پرداختن به حقوق فضایی شهری به عنوان شاخه ای نوین و میان رشته ای را بیش از پیش آشکار می سازد. مقاله حاضر با رویکردی تحلیلی تطبیقی ابتدا به تبیین مبانی نظری و جایگاه حقوق فضایی در ادبیات جهانی پرداخته و سپس وضعیت حقوقی ایران در ارتباط با بهره برداری از فضای هوایی شهرها را بررسی می کند. در ادامه نظام های حقوقی پیشرو همچون ایالات متحده (FAA)، اتحادیه اروپا (EASA) و کشورهای آسیای شرقی از جمله ژاپن، سنگاپور و کره جنوبی که در زمینه تنظیم گری پروازهای شهری و بهره برداری از پهپادها و تاکسی های پرنده تجربیات موفقی داشته اند مورد مطالعه قرار می گیرد. یافته های تحقیق نشان می دهد که ایران در مسیر دستیابی به توسعه پایدار شهری ناگزیر از تدوین چارچوب جامع حقوقی در این حوزه است؛ چارچوبی که باید ضمن توجه به اقتضائات بومی، الزامات بین المللی و چالش های عملیاتی بر اصولی چون حفظ حقوق مالکیت شهروندان، صیانت از حریم خصوصی، ارتقای ایمنی عمومی، رعایت عدالت فضایی و حفاظت از محیط زیست استوار باشد. در پایان مقاله الگویی پیشنهادی برای شکل گیری نظام حقوق فضایی شهری در ایران ارائه می دهد که می تواند مبنای سیاست گذاری های آینده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

حقوق شهری ، فضای هوایی ، پهپادها ، حمل ونقل هوایی شهری ، عدالت فضایی ، توسعه پایدار