مخاطب شناسی موزه های مفهومی و آیینی: نمونه موردی موزه عاشورا

در دهه های اخیر موزه های آیینی و مفهومی در ایران از قالب های صرفا نمایشی فاصله گرفته و به محیط هایی برای تجربه ی معنوی، شناختی و فرهنگی تبدیل شده اند. این تغییر پارادایم لزوم شناخت دقیق ویژگی های انسانی و رفتاری مخاطبان را بیش از پیش آشکار کرده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی ابعاد انسانی و انگیزشی در برنامه ریزی موزه های آیینی به مطالعه ی موردی موزه عاشورا در کاشان می پردازد و سعی دارد الگوی بومی مخاطب شناسی را برای طراحی و مدیریت فضاهای مذهبی فرهنگی ارائه کند. روش تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی با رویکرد کمی است. داده ها از طریق پرسشنامه محقق ساخته با چهار بخش اصلی گردآوری شد: ویژگی های جمعیت شناختی، الگوی زمانی فعالیت موزه، انگیزه های بازدیدکنندگان (مسلمان) و غیرمسلمان و میزان تاثیر بازدید بر تجربه ی شناختی و احساسی مخاطب. جامعه آماری شامل ۱۰۰ نفر از بازدیدکنندگان موزه عاشورا بود که به روش تصادفی طبقه ای انتخاب شدند. داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS تحلیل گردیدند. نتایج نشان داد که گروه سنی ۱۸ تا ۳۵ سال با ۴۳% بیشترین سهم بازدید را داشته اند و ۵۵% از کل بازدیدکنندگان زن بوده اند؛ این امر بیانگر حضور فعال نسل جوان و فرهنگی در فضاهای آیینی است. اوج بازدید در بازه ی زمانی ۱۸ تا ۲۲ شب و در ایام محرم و صفر ثبت شد که بازتاب دهنده ی پیوند میان آیین و تجربه ی اجتماعی است. از نظر انگیزه، بازدیدکنندگان مسلمان بیشترین امتیاز را به شاخص های آشنایی با واقعه ی «عاشورا» (۴۷) و تجربه ی معنوی کربلا (۴.۴) اختصاص دادند، در حالی که غیرمسلمانان بیشترین انگیزه را از درک فرهنگی و تجربه ی بصری «آینه» (۴۳) داشتند. میانگین کلی تاثیر بازدید ۴.۲ از ۵ به دست آمد که بیانگر سطح بالای اثرگذاری شناختی و احساسی موزه است. همچنین همبستگی مثبت و معناداری میان عمق انگیزه و میزان تاثیر بازدید (T = ۰.۷۴) مشاهده شد. نتایج پژوهش تاکید می کند که در طراحی موزه های آیینی تمرکز بر شناخت انسان، تنوع فرهنگی و انگیزه های چند سطحی بازدیدکنندگان ضروری است. موزه عاشورا با تلفیق روایت آیینی و تجربه ی فرهنگی توانسته است الگویی از تعامل میان معنای آیین و انسان معاصر ارائه دهد و مسیر جدیدی برای توسعه ی موزه های مفهومی دینی در ایران ترسیم کند.

کلیدواژه ها:

مخاطب شناسی ، موزه های آیینی ، موزه عاشورا ، انگیزه بازدیدکننده ، تجربه فرهنگی