بازخوانی مدارس سنتی از منظر ارتقا سلامت روان دانش آموزان

سلامت روان دانش آموزان به عنوان یکی از مهم ترین مولفه های رشد و یادگیری علاوه بر عوامل تاثیرگذار متعدد، تحت تاثیر کیفیت محیط های آموزشی نیز قرار دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی عناصر معماری مدارس سنتی ایران و ارتباط آنها با مولفه های سلامت روان دانش آموزان انجام شد. روش تحقیق کیفی و تحلیلی-تطبیقی بوده و داده ها از طریق منابع کتابخانه ای، متون تاریخی و مطالعات میدانی گردآوری شد. در مرحله تحلیل، سه نمونه موردی از مدارس تاریخی کرمان (ابراهیم خان، گنجعلیخان و محمودیه) بررسی و عناصر شاخص آنها شامل حیاط مرکزی، ایوان و رواق، حجره ها، گنبدخانه، بادگیر، ارسی ها و مصالح بومی با نظریه های روان شناسی محیطی و معماری همچون نظریه بازآفرینی توجه (ART)، نظریه بازیابی از استرس (SRT)، چشم انداز پناه، مدل تعلق مکانی، هرم نیازهای مازلو و طراحی بیوفیلیک تطبیق داده شدند. یافته ها نشان داد که هر عنصر معماری سنتی به طور مستقیم در تقویت یک یا چند مولفه سلامت روان نقش دارد؛ حیاط مرکزی با باغچه و آبنما موجب آرامش، کاهش اضطراب و تعامل اجتماعی می گردد؛ ایوان ها و رواق ها امنیت روانی و تعامل مثبت را تقویت می کنند؛ حجره ها و شبستان ها قلمرو شخصی، تمرکز و حس هویت را پشتیبانی می نمایند؛ گنبدخانه ها هویت معنوی و آرامش جمعی را افزایش می دهند؛ بادگیرها با تهویه طبیعی و آسایش حرارتی بر رفاه و شادکامی اثرگذارند؛ ارسی ها و نور طبیعی موجب بهبود خلق، تمرکز و رضایت زیبایی شناختی می شوند؛ و مصالح بومی نیز حس ریشه داری، هویت مکانی و امنیت روانی را تقویت می کنند. نتایج این پژوهش نشان داد که مدارس سنتی ایران با طراحی یکپارچه و چندعملکردی خود توانسته اند بسیاری از مولفه های سلامت روان دانش آموزان شامل آرامش، امنیت، تعلق، تعامل اجتماعی، شادکامی و خودشکوفایی را هم زمان پوشش دهند. بازخوانی الگوهای مدارس سنتی می تواند راهبردی موثر برای ارتقای کیفیت روانی- اجتماعی فضاهای آموزشی معاصر و پاسخ به چالش های سلامت روان کودکان و نوجوانان در مدارس باشد.

کلیدواژه ها:

عناصر معماری ، مدارس سنتی ، فضاهای آموزشی ، مولفه های سلامت روان ، روان شناسی محیطی